Ekim Devrimi’nden Bugüne: İşçi Sınıfı Yeniden Nasıl Ayağa Kalkacak?
1917 Ekim Devrimi'nin üzerinden 109 yıl geçti. Sovyetler Birliği artık yok. Ama o devrimi ortaya çıkaran sömürü, eşitsizlik, yoksulluk ve savaşlar hâlâ var. Kapitalizm bugün de dünyanın her köşesinde bunları yeniden üretiyor.
Öyleyse Ekim Devrimi tarihte kalmış, yıldönümlerinde anacağımız büyük bir olay mıdır? Yoksa bugünün işçi sınıfına hâlâ söyleyecek sözleri var mıdır?
Bence var. Ama 1917'yi tekrarlayarak değil, o devrimi mümkün kılan koşulları, işçi sınıfının örgütlenmesini, devrimci partinin rolünü, kazanımları ve sonrasında yaşanan sorunları birlikte değerlendirerek öğrenebiliriz.
Marx, Louis Bonaparte'ın 18 Brumaire'i adlı eserinde insanların kendi tarihlerini yaptıklarını, ancak bunu kendi seçtikleri koşullar altında yapmadıklarını söyler. Biz de bugünün mücadelesine istediğimiz tarihsel koşullardan başlayamayız.
Geçen sayıda komünistlerin platformunun bildirgesine olan eleştirilerimi ve değerlendirmemi yazmıştım. Bugün yine o bildirgeye bir çeşit bağlı kalarak günümüzde nasıl mücadele etmeliyizin yollarını tartışmaya devam edeceğim. Çünkü artık buzu kırmanın yolunu komünistler bulmalı ve kapitalizmin zulmüne 109 yıl öncesinde olduğu gibi son vermeli. Bu yolu yeniden açmak boynumuza asılan borçtur.
Ekim Devrimi bize ne öğretti?
1917 Rusya'sında savaş, açlık ve yoksulluk vardı. Toprak isteyen köylüler, insanca yaşamak isteyen işçiler, savaştan bıkmış askerler vardı. Çarlık yıkılmıştı ama emekçilerin temel sorunları çözülmemişti. Bolşevikler barış, ekmek ve toprak taleplerini siyasal iktidar mücadelesiyle birleştirdiler.
Ancak Ekim Devrimi yalnızca Bolşevik Parti'nin yaptığı bir devrim değildi. İşçiler, köylüler ve askerler kendi örgütlenmelerini yaratmıştı. Sovyetler bu mücadelelerin içinden doğmuştu. Bolşevik Parti ise bu toplumsal gücün siyasal iktidara yönelmesinde belirleyici rol oynadı. Buradan çıkaracağımız ilk ders açık: İşçi sınıfının kendi örgütlü gücüyle devrimci siyasal öncülüğün buluşması gerekir.
Devrim sonrasında üretim araçlarının toplumsallaştırılması yönünde önemli adımlar atıldı. Eğitim, sağlık, kadınların toplumsal konumu ve çalışma yaşamında büyük dönüşümler yaşandı. Kapitalizmin değişmez bir düzen olmadığı gösterildi.
Ama sonraki tarih yalnızca kazanımlardan oluşmadı. İç savaş, emperyalist müdahaleler, ekonomik yıkım ve geri üretim koşulları sosyalist kuruluşu ağır biçimde etkiledi. Zamanla parti ve devlet bürokrasisi güçlendi, Sovyetlerin demokratik canlılığı zayıfladı. İşçi sınıfının siyasal karar süreçlerindeki doğrudan etkisi daraldı.
Peki, buradan sosyalizmin olanaksız olduğu sonucunu mu çıkaracağız? Hayır. Ama hiçbir şey olmamış gibi de davranamayız. Bir fabrikanın özel mülkiyetten devlet mülkiyetine geçirilmesi, o fabrikanın işçiler tarafından yönetildiği anlamına gelmez. Devletin adına işçi devleti demek de işçilerin gerçekten iktidarda olduğunu kanıtlamaz.
O fabrikada ne üretileceğine, nasıl üretileceğine, elde edilen toplumsal zenginliğin nasıl paylaşılacağına kim karar veriyor? İşçiler mi, toplum mu, yoksa onların adına karar veren yöneticiler mi? Sosyalizmin tarihsel deneyimini bu soruları sormadan değerlendiremeyiz.
İşçi sınıfı değişti, sömürü değişmedi
Marx'ın yaşadığı dönemin işçi sınıfıyla bugünün işçi sınıfı aynı değil. Ama değişmeyen bir ilişki var: Üretim araçlarını elinde bulunduran sermaye ile yaşamak için emek gücünü satmak zorunda olan işçi arasındaki ilişki.
Bugün işçi sınıfını yalnızca fabrika kapılarında arayamayız. Organize sanayi bölgelerinde, tersanelerde, depolarda, hastanelerde, okullarda, marketlerde, çağrı merkezlerinde çalışan milyonlar var. Motokuryeler, yazılım emekçileri, mevsimlik tarım işçileri, göçmen işçiler var.
Kapitalizm çalışma biçimlerini değiştirdi. Taşeronlaştırma, güvencesizlik, esnek çalışma ve dijital denetim emekçilerin yaşamına yerleşti. Teknoloji gelişiyor. Yapay zekâ üretimde kullanılmaya başlanıyor. İnsanlığın daha az çalışarak daha iyi yaşamasını sağlayabilecek olanaklar ortaya çıkıyor.
Peki, ne oluyor?
Teknolojik gelişmenin sağladığı kazançların önemli bölümü sermayenin elinde birikiyor. İşçiler daha yoğun çalıştırılabiliyor, işsizlik korkusu büyüyor. Sorun teknoloji değil, teknolojinin kimin mülkiyetinde olduğu ve kimin çıkarına kullanıldığıdır. Üstelik işçi yalnızca işyerinde sömürülmüyor. Akşam evine gidiyor, kirayı düşünüyor. Bankaya borcu var. Çocuğunu okutmakta zorlanıyor. Emekli olduğunda aylığıyla geçinemiyor.
Sermaye onun karşısına yalnızca patron olarak çıkmıyor. Ev sahibi, banka, özel hastane, eğitim şirketi olarak da çıkıyor. O hâlde sınıf mücadelesini neden yalnızca işyerine hapsedelim?
Kadınların karşılıksız ev içi emeği, gençlerin barınma sorunu, Kürt halkının eşitlik talepleri, göçmen işçilerin uğradığı ayrımcılık, köylülerin toprak ve su mücadeleleri sınıf siyasetinin dışında bırakılamaz.
Her sorunu yalnızca ekonomik sömürüye indirgemek doğru değildir. Ama bu mücadelelerin sermaye düzeniyle ilişkisini kurmadan da bütünlüklü bir sınıf siyaseti oluşturamayız.
Örgütsüz işçiler, örgütlü sermaye
Türkiye'de işçi sınıfının en büyük sorunlarından biri örgütsüzlüktür. Milyonlarca emekçi sendikasız çalışıyor. Sendikalı işçilerin önemli bir bölümü de kendi sendikasının karar süreçlerinde yeterince söz sahibi olamıyor.
Oysa sermaye örgütlüdür. İşveren örgütleri, bankaları, medyası ve siyasal ilişkileri vardır. Devletin ekonomi politikaları üzerinde etkili olabilecek araçlara sahiptir.
İşçi sınıfı ise çoğu zaman kendi işyerinin sınırlarını aşamıyor. Bu eşitsizliği nasıl gidereceğiz? Yalnızca sendika üyesi sayısını artırarak mı? Sendikalaşma gereklidir ama yeterli değildir. İşçinin sendikaya üye olmasıyla sınıf bilinci kazanması aynı şey değildir.
Sınıf sendikacılığı burada önem kazanıyor. Sendika yalnızca ücret pazarlığı yapan bir kurum olmamalıdır. İşçinin üretimden gelen gücünü gördüğü, birlikte karar almayı öğrendiği, başka işyerlerindeki emekçilerle dayanışma geliştirdiği bir mücadele örgütü olmalıdır. İşyeri komiteleri, seçilmiş temsilciler, düzenli işçi toplantıları ve ortak dayanışma ağları bu nedenle gereklidir.
15-16 Haziran 1970 direnişini bugün hâlâ anıyorsak bunun nedeni yalnızca büyük bir işçi hareketi olması değildir. İşçilerin sendikal haklarına yönelen saldırıyı ortak bir sınıf sorunu olarak görmesidir. Bugün de böyle bir ortak iradeyi yeniden yaratmak zorundayız. Ancak geçmişin örgütlenme biçimlerini aynen tekrarlayarak değil, bugünün çalışma koşullarına uygun araçlar geliştirerek.
Devrimci parti neden gereklidir?
İşçiler grev yapabilir. Köylüler maden şirketlerine karşı direnebilir. Kadınlar eşitlik ve özgürlük için mücadele edebilir. Emekliler insanca yaşayacak bir aylık isteyebilir. Bütün bunlar gereklidir. Ama bu mücadeleler kendiliğinden kapitalizmin ortadan kaldırılması sonucunu doğurmaz.
Çünkü kapitalizm yalnızca tek tek patronlardan oluşmaz. Devlet, hukuk, eğitim, medya ve ideolojik kurumlarla desteklenen bir sınıf egemenliği düzenidir. Bu egemenliğe karşı mücadelenin ortak bir programa, örgütlü siyasal iradeye ve devrimci partiye ihtiyacı vardır.
Lenin, Ne Yapmalı? adlı eserinde devrimci teori ile devrimci hareket arasındaki ilişkinin önemini vurgular. Ancak teoriyi ezberlemekle devrimci hareket yaratılmıyor. Bir parti kendisine Marksist-Leninist diyebilir. Programına sosyalizmi yazabilir.
Peki, işçi sınıfıyla ilişkisi nerede? Fabrikada, grevde, mahallede, köyde var mı? İşçiler onun siyasetini kendi mücadelelerinin bir parçası olarak görüyor mu? Devrimci öncülük kendisini ilan etmekle kazanılmaz. Mücadele içinde kazanılır. Burada başka bir tehlikeyi de görmeliyiz. Partinin gerekliliğini savunmak, partinin işçi sınıfının yerine geçmesini savunmak değildir.
Ekim Devrimi'nin sonraki tarihinde yaşanan bürokratikleşme bunun önemini gösterdi. Sendikalar, işyeri meclisleri ve mücadele komiteleri partinin emirlerini uygulayan yapılara dönüşmemelidir. Parti siyasal öncülük yapar, ortak program geliştirir, mücadeleleri birleştirmeye çalışır. Ama işçi sınıfının kendi demokratik iradesini ortadan kaldıramaz.
Kendi örgütünde eleştiriyi, demokratik karar almayı ve hesap vermeyi yaşatamayan bir partinin gelecekte demokratik sosyalist toplum kuracağına nasıl güveneceğiz? Devrimci partiye ihtiyaç vardır. Ama nasıl bir partiye ihtiyaç duyduğumuz da en az bunun kadar önemlidir.
Komünistlerin birliği neyi değiştirecek?
Türkiye sosyalist hareketinin bir asrı aşan tarihi var. TKP'nin kuruluşundan bugüne önemli mücadeleler, büyük fedakârlıklar ve ağır yenilgiler yaşandı. Ama aynı tarih içinde ayrılıklar, parçalanmalar ve birbirini dışlayan örgütsel gelenekler de oluştu.
Bugün bu dağınıklığı aşmak gerekiyor. Türkiye Komünistlerinin Platformu'nun (TKPlatform) birlikte mücadele ve bu mücadeleyi en tabandan örgütleme arayışını bu nedenle önemsiyorum.
Bildirge sosyalizmi yalnızca devlet mülkiyetine indirgemiyor. Demokratik mücadeleleri sosyalist dönüşümün karşısına koymuyor. İşçi sınıfının siyasal bağımsızlığını savunurken kadınların, gençlerin, Kürtlerin, göçmenlerin ve ekoloji hareketlerinin taleplerini de sınıf mücadelesiyle ilişkilendiriyor. İşyeri, mahalle ve köy meclislerini, demokratik katılımı ve geri çağrılabilir temsilciliği savunması da önemlidir.
Ancak doğru ilkeleri yazmakla onları yaşama geçirmek aynı şey değildir. Bildirge Demokratik Cumhuriyet, Sosyal Cumhuriyet ve sosyalist dönüşümü birbirinden kopuk zorunlu aşamalar olarak tanımlamıyor. Bu yaklaşımı doğru buluyorum. Fakat demokratikleşme hedefiyle sosyalist iktidar mücadelesi arasındaki ilişkinin daha açık kurulması gerekiyor.
Önce kapitalizmi demokratikleştirip sonra sosyalizme mi geçeceğiz? Yoksa demokratik haklar için mücadele ederken işçi sınıfının siyasal iktidarını hedefleyen gücü mü büyüteceğiz?
Ben ikinci yaklaşımın doğru olduğunu düşünüyorum. Demokrasi mücadelesi sosyalist devrimden önce tamamlanacak ayrı bir görev değildir. İşçi sınıfının örgütlenmesini ve siyasal bilincini geliştirdiği bir süreçtir.
Bildirgenin sosyalizm anlayışında da önemli bir tartışma var. Teorik bölüm devletleştirmeyi tek başına sosyalizm saymıyor. Ancak eylem programının bazı maddelerinde devletin rolü öne çıkarken toplumun doğrudan karar gücünün nasıl kurulacağı aynı açıklıkta görünmüyor. Devlet kamulaştıracak, devlet planlayacak, devlet denetleyecek. Peki, işçiler ne yapacak?
Sosyalizmde devletin rolünü yok sayamayız. Ama devletin ne yapacağını konuşurken işçilerin ve toplumun devleti nasıl denetleyeceğini de konuşmak zorundayız. Platformun önerdiği meclisler için de aynı sorular geçerli. Nasıl oluşacaklar? Karar yetkileri ne olacak? Platform kolektifleriyle ilişkileri nasıl kurulacak?
Bildirgenin bütün sorulara yanıt vermesini beklemek doğru olmayabilir. Ama hazırlanacak programda bunların açıklığa kavuşturulması gerekir.
Ve asıl soru: Komünistlerin birliği hangi siyasal örgütlenmeye dönüşecek? Bir platform oluşturmakla devrimci parti yaratmak aynı şey değildir. Devrimci parti ortak bir program, demokratik işleyiş, sınıf mücadeleleri içinde kazanılmış güven ve siyasal iktidar perspektifi gerektirir. TKPlatform'un birlik arayışının değerini de burada aramalıyız.
Gramsci bize ne söylüyor? Kapitalist düzen yalnızca polisle, mahkemeyle ve orduyla ayakta durmuyor. İnsanların düşüncelerini, alışkanlıklarını ve dünyayı algılama biçimlerini de etkiliyor. Gramsci'nin hegemonya kavramı bunu anlamamıza yardımcı olur.
Egemen sınıf yalnızca zor kullanarak yönetmez. Yönetilenlerin bir bölümünün rızasını da üretir. Türkiye'de bunun örneklerini her gün görüyoruz. İşçi patronun çıkarını kendi çıkarı sanabiliyor. Emekli geçinemediği halde bu düzeni sürdüren siyasal iktidara destek verebiliyor.
Bunu yalnızca bilinçsizlikle açıklayamayız. Eğitim, medya, dinî ve kültürel kurumlar, milliyetçilik ve gündelik alışkanlıklar egemen düşüncelerin yeniden üretilmesinde rol oynuyor. O hâlde sosyalist hareket yalnızca ekonomik taleplerle sınırlı kalabilir mi? Kalamaz.
İşyerinde olduğu kadar mahallede, okulda, köyde, kültür ve sanat alanında da örgütlenmek zorundadır.
Ancak her alanda ayrı ayrı mücadele edip bunları ortak siyasal hedefe bağlayamazsak kapitalist düzenin bütününe karşı güç oluşturamayız.
Gramsci'nin mevzi savaşı düşüncesini burada hatırlayabiliriz. Toplumun farklı alanlarında kazanılan güçlerin uzun süreli bir siyasal mücadelede birleştirilmesi gerekir. Bir sendikada etkili olmak önemlidir. Bir mahallede halk meclisi kurmak önemlidir. Bir köyde maden şirketine karşı direniş örgütlemek önemlidir. Ama bütün bunlar sermaye egemenliğini değiştirecek ortak siyasal güce dönüşmüyorsa sınırlı kalır.
Peki, nasıl aşacağız bu dağınıklığı?
Buraya kadar Ekim Devrimi'nden, işçi sınıfından, sendikalardan, devrimci partiden ve sosyalist hareketin sorunlarından söz ettik ama okuyucu haklı olarak soracaktır: İyi de bütün bunları nasıl yapacağız?
Önce işçi sınıfının yaşadığı gerçek sorunlardan başlayacağız. İşçinin ücretinden, çalışma süresinden, iş güvencesinden. Emeklinin aylığından. Gencin işsizliğinden. Köylünün toprağından ve suyundan. Bu sorunları yalnızca anlatmayacağız. İnsanların kendi sorunları etrafında örgütlenmesini sağlayacak kalıcı mücadele araçları yaratacağız.
İşyeri komiteleri, mahalle ve köy meclisleri, sendikal dayanışma ağları, emekli ve gençlik örgütlenmeleri bu nedenle önemlidir.
Bu mücadeleleri birbirinden koparmayacağız. İşten çıkarmalarla güvencesiz çalışmayı, emeklinin yoksulluğuyla düşük ücretleri, köylünün toprağının elinden alınmasıyla sermayenin doğayı yağmalamasını ortak sınıf siyaseti içinde ele alacağız.
Sosyalist hareket de kendi örgütsel sorunlarıyla yüzleşecek. Geçmiş ayrılıkları bugünün mücadelesinin önüne koymayacak. Ortak program ve mücadele zeminleri yaratacak. Bütün bu çalışmaların siyasal birliğini sağlayabilecek devrimci partinin inşasını hedefleyecek.
Sosyalizmi yalnızca gelecekte kurulacak bir düzen olarak anlatmaktan da vazgeçeceğiz. Çalışma sürelerinin kısaltılması, grev yasaklarının kaldırılması, kamusal sağlık ve eğitim, barınma hakkı, eşit yurttaşlık, demokratik özgürlükler ve ekolojik yıkıma karşı mücadele bugünün talepleridir.
Bunlar için mücadele etmek sosyalizm hedefinden uzaklaşmak değildir. Ancak bu taleplerin kendiliğinden sosyalizme götüreceğini de düşünmemeliyiz. Devrimci siyasal örgütlenme ve iktidar perspektifi olmadan mücadeleler düzenin sınırları içinde kalabilir.
Eskiyi anmak değil, yeniyi kurmak
Gramsci'nin sıkça hatırlanan bir sözü var: Eski ölüyor, yeni doğamıyor.
Bugünün dünyasına baktığımızda bu sözün neden hâlâ anlamlı olduğunu görüyoruz. Kapitalizm daha gelişmiş teknoloji ve daha büyük zenginlik üretiyor. Ama aynı zamanda yoksulluğu, savaşları, eşitsizliği ve ekolojik yıkımı büyütüyor.
İnsanlık daha iyi yaşayabilecek olanaklara sahipken milyonlarca insan temel ihtiyaçlarını karşılamakta zorlanıyor. Sorun üretim olanaklarının yetersizliği değil, toplumsal zenginliğin kimin elinde toplandığı ve nasıl kullanıldığıdır.
Peki, sosyalist hareket bu düzene karşı inandırıcı bir seçenek oluşturabiliyor mu? Bugün için yeterince oluşturabildiğimizi söylemek güç. Bunu kabul etmek yenilgiyi kabullenmek değildir. Nerede eksik kaldığımızı görmektir.
Ekim Devrimi'nin 109. yılında ihtiyacımız olan şey geçmişin başarılarıyla övünmekten daha fazlasıdır.
İşçi sınıfının değişen yapısını anlamamız, örgütsüzlüğü aşmamız, sendikal mücadeleyi sınıf siyasetiyle buluşturmamız, demokratik mücadeleleri ortak bir antikapitalist hedefe bağlamamız gerekiyor. Ve bütün bunları gerçekleştirebilecek devrimci partiyi, işçi sınıfının kendi demokratik örgütlenmelerini güçlendirerek inşa etmemiz gerekiyor.
Marx'ın Birinci Enternasyonal'in kuruluş metinlerinde ortaya koyduğu temel düşünceyi unutmayalım: İşçi sınıfının kurtuluşu kendi eseri olmalıdır. Ekim Devrimi'nin bugüne bıraktığı en önemli miraslardan biri budur.
1917'yi tekrarlayamayız. Ama o devrimin sorduğu temel soruyu yeniden sormak zorundayız: Bu toplumu kim üretiyor, kim yönetiyor ve kimin çıkarına yönetiyor? İşçi sınıfı üretiyor ama sermaye yönetiyorsa sorun yalnızca daha adil bir bölüşüm sorunu değildir. İktidar sorunudur. Ve bu sorun çözülmeden sömürü ortadan kalkmayacaktır.
Geçmişten öğreneceğiz. Yanlışlarımızla yüzleşeceğiz. Birleşeceğiz, örgütleneceğiz, mücadele edeceğiz.
Çünkü Ekim Devrimi'ne sahip çıkmanın en anlamlı yolu, onun yıldönümünde geçmişe bakmakla yetinmek değil, bugünün işçi sınıfıyla birlikte geleceği kurmaktır.
Eski düzen kendiliğinden ortadan kalkmayacak. Yeniyi de kimse bizim yerimize kurmayacak.