Yıkmaya ve inşaya hazır olmak
Ekim Devriminin 109’uncu yıl dönemindeyiz. Sovyetler Birliği’nin varlığına son veren 26 Aralık 1991 yılının lanetli 35’inci yıl dönümüne de şunun şurasında iki aydan az zaman kaldı.
Bu birbirine zıt iki yıldönümünü bir arada düşündüğümüz zaman artık Ekim Devrimi hakkında konuşurken, 1917 yılından 1991 yılına nasıl geldiğimizi de konuşmamız gerekiyor.
Elbette bu iki tarihin sonunda insanlığın neler kaybettiğini hatırlamak da önemlidir. Ama bunları uzun uzadıya anlatmanın anlamı yok: Bugünkü dünyaya kısaca bakmak nelerin kaybedildiğini görmemize yeter de artır bile.
Tek cümleyle “çok şey kaybettik.”
Neden kaybettik? İşte bu soru cevap bekliyor.
Ben en yanlış cevabın “çünkü Stalin’le birlikte Leninizmden uzaklaşıldı” diyen Troçkist cevap ile, “çünkü Stalin’den sonra Leninizmden sapıldı” diyen cevap olduğunu düşünüyorum. Hiç kuşkusuz bir de “savunmacı cevap” var. Yani bu iki cevap arasındaki “ortalamacı cevap.” Şöyle: “Çünkü emperyalist saldırılar, ablukalar, içteki karşı devrimciler üstün geldi.” Böylece kimileri Stalin’i, kimileri Huruşçevi (en son olarak da Gorbaçov’u), kimileri de emperyalizmi ve karşı devrimcileri kaybedişimizin sebebi olarak görmekteler.
Bu tezlerin hepsinde hakikatin şu ya da bu ölçüde bir payı olduğu açıktır. Sverdlov’un erken ölümü, Lenin’in suikast sonucunda sağlığını kaybetmesi, Kirov’un parti kongresinde Stalin’den çok oy almasına karşı pasif davranması, hepsi “Stalinci” olan kadroların başında Huruşçov’un Stalin’i mahkum etmesi, emperyalist anti-komünist propagandanın içte karşı devrimcileri güçlendirmesi ve daha pek çok faktör yenilgide şu ya da ölçüde rol oynamıştır.
Ama bunların hiç birisi yenilginin esas sebebi değildir, yenilgide rolü olan sonuçlardır.
Bir zamanlar birçokları gibi benim de katıldığım “sosyalist demokrasi olsaydı yenilgi olmazdı” tezi akla en yakın gelen tez olmakla birlikte, “sosyalist demokrasinin” olmaması da yenilginin sebebi değil, yenilgiye yol açan sonuçlardan birisidir.
Kimileri de Çin Komünist Partisi’nin “çağımızın Marksizm-Leninizmi olan Mao Zedung Düşüncesine” bağlı kaldığı için yenilmediği kanısındadırlar. Evet parti iktidarı kaybetmemiştir ama, yeniden sosyalizme dönüleceği ne kadar iddia edilirse edilsin, bu aşamada Çin sosyalizmi yenilmiştir. Umarız Çin’deki tekeller ÇKP’yi de yenilgiye uğratmaz ve bu kardeş parti yeniden sosyalizme dönüş umutlarını boşa çıkarmaz.
Ekim Sosyalist Devriminin yenilgisinde asıl sebep nedir?
Benim cevabım şudur: Şubat ayında Çarlığı ve Ekim (yeni takvimle Kasım) ayında savaşa devam eden Kerenski’yi politik devrimle yıkmaya hazır olan işçi, asker kitlelerinin sosyalizmin inşası demek olan sosyal devrime hazır olmayışıdır. Politik ve sosyal devrime hazır olan devrimin öncüsü Bolşevik proletarya devrimi yapan ve destekleyen işçi-köylü denizinde küçük bir azınlıktı. Politik devrimi yapan ve destekleyen bu büyük çoğunluk Sovyet kurumlarında toplanmıştı ve Lenin Sovyetler’de örgütlü halk çoğunluğunun sosyalizmi inşa edecek olan devlet iktidarının başına geçmesi için “bütün iktidar Sovyetlere” diyerek devrimci süreci örgütlemişti.
Kışlık Saray’ın işgal edildiği gün bu çoğunluğun sosyalizme hazır olmadığı ortaya çıkmış, Bolşevikler Sovyetler’de azınlıkta kalmışlardı ve o anda sorun “devrimi savunmak” sorunu olmuş, Sovyetlerin yerine Bolşevik Partisi Lenin’in Başbakanlığında iktidarı almak zorunda kalmıştı. Lenin’e göre “proletarya diktatörlüğü Sovyetler’de örgütlü proletaryanın ve yoksul köylülüğün devlet biçiminde örgütlenmesi” olarak tanımlanmışken, sonuç Bolşevik Partisi’nin devlet biçiminde örgütlenmesi olmuştu.
Yenilgiye giden yola, devrimi Kolçaklardan, Vrangellerden, Denikinlerden ve onları destekleyen İngiliz emperyalistlerinden korumak gibi devrimci ve zorunlu olan yola işte bu adımla girilmişti. Bu yola giriş ne ideolojik bir hataydı ne de liderliğin yetersizliğinin sonucuydu: Politik devrimden sosyal devrime geçişe, devrimi gerçekleştiren proletaryanın ve müttefiklerinin büyük çoğunluğunun hazır olmayışının sonucuydu. Başlangıçta sosyalizm doğrultusunda atılacak adımlar halkın büyük fedakarlık yapmasını gerektiriyordu ve halk buna hazır değildi, nasıl olduğunu bildiği kapitalizmi yıkmıştı ama nasıl olduğunu bilmediği sosyalizm için fedakarlığa hazır değildi. Onu fedakarlığa ikna yoluyla razı etmenin mümkün olmadığı her durumda “partinin demir yumruğuyla” razı etmek, “her azınlıkta olan iktidarların” yaptığı gibi zorunlu hale gelmişti.
Gerisi hızla geldi. Önce yine karşı-devrimin Moskova kapılarına dayandığı iç savaş şartlarında zorunlu olan “savaş komünizminden”, iç savaş şartlarında uygulanamayan “sosyalist sınırlı piyasa ekonomisine” NEP kararıyla geçildi. Geçilmesiyle birlikte kırlarda sınıf çelişkisi keskinleşti. Bu çelişkinin keskinleştiği şartlarda 1929 dünya kapitalist buhranı patladı ve buğday satarak endüstri malları satın alan Sovyet ekonomisi de endüstri malları buğdaya göre yükselince sarsıldı. Buhran yeni bir dünya savaşının şartlarını da hızla hazırlayınca, NEP’den kollektifleştirme ve sanayileşmeye geçiş zorunlu oldu. Bu özellikle Ukrayna’da yıkıcı sonuçlara yol açtı ve aynı zamanda tarım alanlarından sanayi alanına çekilen milyonlarca köylünün proletarya saflarına katılmasıyla denge, zaten iç savaşta ölümler nedeniyle zayıflayan sosyalist inşaya hazır olan öncü proletaryanın aleyhine gelişti. Azınlıkta olan parti daha keskin sorunlarla karşı karşıya kaldı.
İkinci Dünya Savaşı’nın eşiğinde ve daha Ekim’in ilk günlerinde Bolşevikler devlet iktidarını “kendi imtiyazları” adına değil, Ekim Devrimi’ni “savunma” adına ele aldılar ve attıkları her adımı bu “savunma” amacıyla attılar. Lenin ünlü makalesinde ağıt yaktığı Sverdlov kötü beslenme sonucunda İspanyol Gribi’nden ve ÇEKA’nın başındaki Djerjinski aşırı yoğun çalışma temposu sonucunda geçirdiği kalp krizinden dolayı öldüler, Lenin uğradığı suikast sonucunda Gorki Köyü’nde bir bakıma tecrit koşullarında hayata gözlerini yumdu. Kızıl Ordu generalleri bile gerek iç savaşta gerekse Büyük Anayurt Savaşı’nda hayatlarını kaybetti. Bizim arkadaşlar General Panfilov’u çok iyi hatırlarlar. Leningrad kuşatmasında Jdanovlar ve tüm parti yönetici ve çalışanları aylarca ölümle burun buruna Leningrad halkının kaderini paylaştı.
Yenilgiye yol açan sebep, Ekim Devrimi’ni savunmak ve sosyalizmi inşa etmek amacıyla “proletarya diktatörlüğü” yerine “parti diktatörlüğüne” geçme zaruretidir. Bu bir “azınlık diktatörlüğüydü” sonraki atılan bütün adımların, özellikle 1937-38 yıllarındaki dehşet verici tasfiyelerin, aşırı merkeziyetçi ekonomik planlamalardaki hataların ve ideolojik çizgide savunmacı dogmatizmin sebebi, devrimi ve sosyalizmi savunma yolu olarak Bolşevik iktidarını koruma zorunluğuydu. 10’uncu Kongre’de platformları geçici olarak yasaklamayla başlayan parti içi demokrasiye son verme adımının sonuçları “imtiyaz” elde etmek için değil anayurdu savunma amaçlıydı.
Ama bu “savunmacılık” Hitler rejimine karşı savaştan sonra, özellikle Sovyetler Birliği’nin savaşın yıkımını hızla aşması ve nükleer silaha sahip olmasıyla birlikte yerini adım adım devlet iktidarında “imtiyaz elde etme” pratiğine dönüştü. Parti safları, artık üye olmanın ağır fedakarlıklara gerek kalmayan ortamda adım adım kariyeristlerin hücumuna uğradı. ABD’nin silahlanma yarışını tırmandırmasına karşı barışçı üretimin silahlanma harcamaları yüzünden gereği gibi ihtiyaçlara cevap veremeyişi, önce “masum karaborsayı” ardından “yer altı ekonomisini” doğurdu ve bu ekonominin elemanları (Mesela Özbekistan KP Genel Sekreteri ve Brejnev’in damadı gibi) partiye sızdı.
Artık SBKP Sovyet Halkının partisi olmaktan uzaklaştı ve yıkıldığı gün küçük bir azınlık dışında halk bu yıkıma sessiz kaldı.
Ekim Devrimi’nin en büyük dersi, politik devrime devrimci durumun oluştuğu anda, kısa zamanda hazır hale gelen proletaryayı, politik devrimden önce sosyalizme hazırlama zorunluğunu gözler önüne sermesidir.
Bu sadece partinin propagandası, ajitasyonu ve örgütlenmesiyle başarılamaz, tüm devrimlerin tarihi bunu gösterdi. Bu üçlü faaliyet sadece kitleleri politik devrime hazırlar. Sosyalizme hazırlık, kollektif hayata politik devrimden önce hazır olmaktır. Kapitalizmin yarattığı tüm olumsuz alışkanlardan, bireycilik ve çıkarcılıktan arındıracak olan bir sosyo-politik ortam yaratmaktır.
TKP “semt ve mahalle Meclisleri” programıyla kitleleri kollektif mülkiyet ortamında eşitlikçi, dayanışmacı hayat tarzına hazırlamayı hedefleyerek işte bu sorunu çözmeyi hedeflemiştir. Bu amaçla kapitalist devletin merkeziyetçiliği ile son tahlilde benzeşen “merkeziyetçi sosyalist devlet” teorisi yerine, yerellerin merkezden özerkliğini savunmaktadır.
Bunun anlamı, başarıldığı durumda, yerellerde işçi ve emekçilerin egemenliği demektir. Siyasi sonuç demokrasiyi genişleterek yerellerde halk egemenliğini gerçekleştirerek, merkezi devleti kuşatmak olacaktır. Mülkiyet açısından ise, elbette yerellerde sosyalizm kurulmayacaktır. Ama kooperatifleştirme yöntemiyle Meclislerde örgütlenen halk kollektif mülkiyet temelinde yeni bir hayat tarzıyla tanışacak gelecekteki sosyal devrime sosyal, kültürel ve psikolojik olarak hazırlanacaktır.
Bu hazırlık elbette merkezi devlete egemen oligarşik güçlerle keskin sınıf mücadelesi şartlarında gerçekleşecektir. Örneğin Belediyeleri kazanan halk, bu belediyelerin söz, karar ve icra yetkilerini mücadeleyle devralacak, buna karşı çıkanlarla her türlü yöntemle mücadele edecektir. Aklım gelen slogan, “iktidar önce yerellerde halka, sonra bütün iktidar meclislere.”
Bitirirken ifade edeyim: Merkezi devlete karşı yerellerin özerkliğini elde etmek, bir tür “kurtarılmış bölgeler” yaratmaktır ve yerellerden merkezi kuşatmak da bir tür “askeri olmayan siyasi gerilla mücadelesine” benzeyen bir sınıf mücadelesi türü olacaktır.
Ekim Devrimi Sovyet türü Meclisleri politik devrimden önce örgütlemenin hayati önemini bize öğretmiş olmalıdır. Devrimci durumda doğan Meclisler sadece yıkar. İnşa edemez.
Lenin ne demişti? Rusya’da devrim kolay inşa zordur, Avrupa’da inşa kolay devrim zor olacaktır. Bu öngörü Türkiye için de geçerlidir.