Korkunun Rejimi, Sessizliğin Toplumu

Korkunun Rejimi, Sessizliğin Toplumu

Sol, sosyalist ve komünist akımlar Türkiye'deki baskı düzenini anlatırken çoğu kez 12 Eylül'e dönüyor. Oysa köprünün altından çok su geçti. Karşımızda yeni bir düzen, bu düzenin yarattığı yeni bir hukuk ilişkisi var. Türkiye'de son on yılda değişen yalnız hukukun uygulanma biçimi değil.

Hukuk ile siyasal iktidar arasındaki ilişkinin niteliği de değişti. Hukuk, iktidarı sınırlayan bağlayıcı bir norm olmaktan uzaklaştığı ölçüde, yurttaşın hangi sözün, hangi paylaşımın, hangi eylemin yarın nasıl yorumlanacağını kestiremediği bir belirsizlik alanı yaratıyor. Bu belirsizliğin toplumsal sonucu yalnız korku değil; insanların ortak davranabilme yeteneğinin aşınmasıdır.

2015'i bu sürecin başlangıcı değil, belirgin bir eşiği saymak daha doğru. Suruç ve 10 Ekim Ankara katliamları, çözüm sürecinin sona ermesi, çatışmaların yeniden yoğunlaşması ve güvenlik siyasetinin gündelik hayatın merkezine yerleşmesi aynı tarihsel kesitte yaşandı. 15 Temmuz 2016 darbe girişiminin ardından ilan edilen OHAL ise devlete demokratik düzeni koruma görevi yükleyen gerçek bir tehdide cevap verirken, olağanüstü yetkilerin kapsamı ve süresi bakımından hukuk devleti tartışmasını büyüttü. 2018'de bütünüyle yürürlüğe giren Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi ise daha eski bir yönelimin kurumsal yoğunlaşma aşaması oldu. Venedik Komisyonu daha 2017'de anayasa değişikliklerinin denge ve denetim mekanizmalarını zayıflatabileceği ve yürütme gücünü aşırı yoğunlaştırabileceği uyarısında bulunmuştu.[1]

Kâğıt üzerinde kurumlar ve kanunlar var. Hukuk devletini belirleyen, siyasal iktidarın istemediği kararlarla da kendisini bağlı sayabilmesidir. Anayasa Mahkemesinin Can Atalay hakkında verdiği ihlal kararlarının uygulanmaması da tek bir kişinin dosyasına sığmaz. AYM, ikinci başvuruda önceki ihlal kararının gereğinin yerine getirilmemesi nedeniyle seçilme ve siyasi faaliyette bulunma hakkı, kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı ile bireysel başvuru hakkının ihlal edildiğine karar verdi.[2] Osman Kavala bakımından ise AİHM Büyük Dairesi 25 Ağustos 2026 tarihli Kavala/Türkiye (No. 2) kararında, sekiz buçuk yılı aşan kesintisiz özgürlükten yoksun bırakma sürecini ve önceki bağlayıcı AİHM kararlarının uygulanmamasını yeniden değerlendirdi.[3] En yüksek hak denetimi kararları uygulanmıyorsa artık yanlış bir kararı değil, hukukun bağlayıcılığını tartışıyoruz.

Bu hukuki aşınma kamuoyunun yakından izlediği birkaç siyasal dosyayla sınırlı değil. Gazeteci-yazar Erdal Süsem yaklaşık çeyrek yüzyıldır cezaevinde. AİHM ve AYM süreçlerinin ardından Yargıtay 3. Ceza Dairesi 2025'te hükmü bozdu; yeniden yargılama sürerken Süsem hâlâ cezaevinde.[4] Ağır hasta mahpuslar aynı tablonun başka yüzüdür. 5275 sayılı Kanun'un 16. maddesi, koşulları oluştuğunda infazın geri bırakılmasına imkân tanıyor. Kimi zaman ihtiyaç duyulan yeni bir kanun değil, yürürlükteki hukukun uygulanmasıdır. Devletin cezalandırma yetkisi vardır; insanın yaşamını, sağlığını ve onurunu hukuk dışına çıkarma yetkisi yoktur. Hukukun bağlayıcılığındaki aşınma öyle bir noktaya geldi ki, İstanbul Sözleşmesi'nden çıkışın ardından Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nden çıkmak bile iktidar çevrelerinde tartışılabilir hale geldi.

Ceza mevzuatının geniş yorumu bu kurumsal sorunu doğrudan yurttaşın hayatına taşır. TCK 216, 299, 301 ve 314; örgüt suçlarına ilişkin hükümler; 'halkı yanıltıcı bilgiyi alenen yayma' suçunu düzenleyen 217/A ile Terörle Mücadele Kanunu'nun 6 ve 7. maddeleri farklı hukuki değerleri korumayı amaçlar. Şiddete çağrının, gerçek bir silahlı örgüt üyeliğinin ya da suç oluşturan fiilin cezalandırılması hukuk devletinin reddettiği bir şey değildir. Tartışma, şiddet ile düşünce, örgüt üyeliği ile siyasal ilişki, hakaret ile ağır eleştiri arasındaki sınırlar belirsizleştiğinde başlıyor. Venedik Komisyonu da TCK 216, 299, 301 ve 314 üzerine 2016 tarihli görüşünde öngörülebilirlik ve ifade özgürlüğü yönünden bu sınırları tartışıyordu.[5]

Kamuoyunda tanınan komedyen Deniz Göktaş'ın yaşadıkları bu tartışmayı soyut hukuk dilinden çıkardı. 'Ölü Deniz' adlı stand-up gösterisindeki ifadeleri nedeniyle hakkında soruşturma açıldı; 3 Temmuz 2026'da tutuklandı. 28 Ağustos'taki tahliye kararının ardından cezaevinden çıkamadan aynı gösterideki başka bir söz nedeniyle yeniden tutuklandı. İlk duruşmasına çıktığında 88 gündür tutukluydu; Savunmasında Karatepe Yüksek Güvenlikli Ceza İnfaz Kurumunda tutulduğunu ve hücre koşullarını anlattı.[6] Bu dava artık yalnız bir komedyenin özgürlüğüyle sınırlı değil. Koruma tedbiri olan tutuklama fiilen peşin cezaya dönüşüyorsa mesaj, henüz soruşturma geçirmemiş insanlara da ulaşır. Göktaş'ın dile getirdiği otosansür böyle doğuyor: ceza hukuku yalnız söylenmiş sözü değil, henüz söylenmemiş sözü de etkiliyor.

Yurttaş önce 'Bu söz suç mudur?' diye değil, 'Yarın nasıl yorumlanır?' diye düşünmeye başlar. Paylaşımını siler, mitinge gitmez, çocuğuna 'karışma' der. Her kapının önünde polis bulunması gerekmez; kapının bir gün çalınabileceği ihtimalinin zihne yerleşmesi yeterlidir. Baskı dışarıdan gelir, sonra insanın kendi davranışının içine yerleşir.

25 Eylül 2026'da Ankara'da emeklilerin Anayasa Mahkemesi önündeki eyleminde emekli polis Ali Şekeroğlu'nun yaşamına son vermesi bu sessizliği yeniden düşündürdü. Politika Haber'in aktardığına göre Şekeroğlu eylem öncesinde geçim sıkıntısından söz etmişti.[7] Bu trajediden tek başına 'toplum korktuğu için sessiz' sonucu çıkaramayız. Böyle bir çıkarım, açıklamak istediğimiz şeyi yeniden söylemek olur. Buradan daha güç bir soru çıkıyor: Bireysel acıyı ortak bir toplumsal deneyime, oradan da ortak davranışa taşıyan bağlar neden zayıfladı?

Bunu kendi hayatımda da gördüm. İstanbul'da arkadaşlarla yemek yerken bir kadın arkadaşımı masamıza davet etmiştim. Kısa süre sonra o masadaki bazı arkadaşlar sabaha karşı maskeli, silahlı özel harekât polislerince gözaltına alındı, ters kelepçelendi. Kadın arkadaşım beni aradı: ‘Yeni ev aldım, borcum daha bitmedi. Benim de başıma böyle bir şey gelse borçlarımı nasıl öderim?’ Korku yalnız gözaltı ihtimalinden doğmuyordu; ev borcu, iş, gelir ve gelecek kaygısıyla birleşiyordu. Ekonomik bağımlılık siyasal suskunluğun da zincirlerinden birine dönüşüyordu.

Bu soruya yakın tarihten kısa bir karşılaştırma Tunus'tur. Seyyar satıcı Muhammed Bouazizi'nin 17 Aralık 2010'da kendisini ateşe vermesi, yıllardır biriken işsizlik, yoksulluk, bölgesel eşitsizlik ve siyasal baskının simgesine dönüştü; 14 Ocak 2011'de Bin Ali yönetimi sona erdi ve hareket başka Arap ülkelerine yayıldı.[8] Fakat 'Arap Baharı' aynı sonucu üretmedi. Bazı ülkelerde yönetimler değişti, bazılarında savaş ve devlet çözülmesi yaşandı, bazılarında yeni otoriter yapılar güç kazandı; bölgesel ve küresel güçler açılan siyasal boşluklarda kendi çıkarları doğrultusunda etkili olmaya çalıştı. Tunus'ta bir dönem seçimler ve yeni anayasal kurumlar ortaya çıksa da sonraki yıllarda demokratik gerileme yaşandı.[9] Ders bir 'kıvılcım' beklemek değildir. Örgütlü bir sınıfsal ve toplumsal iradeye dönüşmeyen öfke eski düzeni sarsabilir; fakat kurulacak yeni düzenin kimin çıkarına olacağını tek başına belirleyemez.

Türkiye'de de eksik olan öfke değildir. İşçinin ücretinde, emeklinin sofrasında, öğrencinin barınmasında, kadının yaşamında, doğanın yağmalanmasında, savaşın yarattığı kaygıda ve hukuki belirsizlikte yeterince gerilim birikiyor. Eksik olan, dağınık hoşnutsuzluğu sürekli ve ortak bir siyasal kapasiteye çevirecek bağlardır. Bütün sorumluluğu iktidara yüklediğimizde ise başka bir eksiklik başlıyor. Her şeyi baskıyla açıklamak, muhalefetin kendi başarısızlıklarını görünmez kılar.

Antalya'da COP31 sürecinde 14 Kasım için düşünülen yaşam savunusu mitingi küçük fakat öğretici bir örnektir. Emek ve Demokrasi Güçleri toplantılarında geniş muhalif kesimlerin katılabileceği ortak bir miting düşüncesi destek gördü. Hazırlık toplantılarına katılmayan bazı yapıların itirazları sonrasında etkinliğin Emek ve Demokrasi Güçlerinin ortak çalışması olarak yapılması tartışmalı hale geldi. Bu örnek, 14 Kasım'da Antalya'da başlayacak Halkların İklim Zirvesi ve küresel iklim eylemleri hazırlıkları sürerken yaşandı.[10] Hangi kurumun haklı olduğuna karar vermek bu yazının işi değil. Bir örgütün mitinge katılmaması da tek başına eleştiri konusu olamaz. Eleştirilmesi gereken, birlikte üretmeye katılmayan bir tutumun başkalarının hareket alanını da daraltmasıdır.

Muhalif siyasal alanda benzer davranışlara sık rastlanıyor: çağrıyı kimin yaptığı, toplantıyı kimin düzenlediği, kürsünün nasıl paylaşılacağı, hangi adın kullanılacağı veya hangi örgütün görünür olacağı kimi zaman ortak talebin önüne geçebiliyor. Herkes kendi örgütsel sınırını koruyor; mücadele alanı ise küçülüyor. Farklılık korunmalıdır. Birlikte davranmak için aynı dünya görüşünü paylaşmak gerekmez. Herkes aynı düşünüyorsa zaten ittifaka değil, tek örgüte ihtiyaç vardır. Siyasal olgunluk, ayrılığı koruyarak birlikte davranabilmektir.

Bu tutum komünist hareket açısından yeni bir tartışma da değildir. Marx ve Engels, Komünist Manifesto'da komünistlerin proletaryanın bütününden ayrı çıkarları bulunmadığını; çeşitli ülkelerde işçi sınıfının mevcut mücadeleleri içinde hareket ederken hareketin bütününün çıkarlarını ve geleceğini temsil ettiklerini belirtir.[12] Komünistlerin görevi, kendi örgütsel varlığını her mücadelenin önkoşulu yapmak değil; işçi sınıfının ve ezilenlerin gelişen mücadelesinin içinde yer almak, onu sınıfsal bakımdan ileri taşımaya çalışmaktır. Kendi programını savunmakla ortak mücadeleye katılmak birbirinin karşıtı değildir. Tersine, komünist siyaset kendi doğruluğunu yalnız metinlerde değil, gerçek mücadelelerin içinde sınar.

Bugünün mücadelesinde bunun karşılığı açıktır. Emekçilerin, ezilenlerin, demokratik hakların, barışın ve doğanın korunması için gelişen bir çalışmanın komünistlerin programına bütünüyle uyması beklenemez. Eleştirirler, kendi doğrularını savunurlar, hareketi ileri taşımaya çalışırlar. Fakat eleştirmek başka, engellemek başkadır. Kendi önerisi kabul edilmedi diye haklı bir işi bozmak, siyasal farklılığı mücadelenin önüne koymaktır. Etkileyebiliyorsa etkiler, yönlendirebiliyorsa yönlendirir; başaramadığında görüşünü saklamadan mücadeleye omuz verir.

Türkiye Komünistlerinin Platformu (TKPlatform) bakımından da buradan yürümek gerekir. İşçilerin, emekçilerin, ezilen halkların, ötekileştirilenlerin ve yaşam alanlarını savunanların mücadelelerine kendi kimliğini önkoşul yapmadan katılmak; sınıfsal ve siyasal eleştirisini de açıkça sürdürmek. Destek eleştiriden, eleştiri dayanışmadan vazgeçmek değildir. Komünist siyasetin toplumsal karşılığı yalnız doğru program yazmakla değil, hayatın içindeki mücadelelerle kurduğu bağla sınanır.

Bundan 'herkes birleşsin' sonucu çıkmaz. Her ortaklık ilerici değildir; savaşçı, ırkçı, ayrımcı veya emek karşıtı bir içeriğe sırf muhalif olduğu için destek verilemez. Birlik, ilkeleri silmek değil, ortak ve ilerletici taleplerde birlikte davranabilmektir. İşçinin ücreti, emeklinin geçimi, toplantı ve gösteri hakkı, mahkeme kararlarının uygulanması, savaş karşıtlığı, yaşam alanlarının korunması gibi alanlarda ortak davranış üretilemiyorsa, yalnız iktidarın gücünü konuşmak yetmez; karşısındaki yapıların neden ortak güç üretemediğine de bakmak gerekir.

Türkiye'deki dönüşümü yalnız Türkiye ile açıklamak da eksik kalır. Demokrasi Çeşitleri Enstitüsünün (V-Dem Institute) 2026 Demokrasi Raporuna göre 2025 sonunda dünyada 92 otokrasiye karşı 87 demokrasi bulunuyor; yaklaşık 6 milyar insan, dünya nüfusunun yüzde 74'ü, otokratik rejimlerde yaşıyor. İfade özgürlüğü 44 ülkede geriliyor; rapor ABD'nin de uzun dönemli liberal demokrasi statüsünü kaybettiğini belirtiyor.[11] Eski 'demokratik Batı-otoriter Doğu' şeması artık bu dünyayı açıklamaya yetmiyor.

Savaş ve güvenlik siyaseti bu küresel eğilimin içinde ayrı bir korku duvarı örüyor. Büyük güç rekabeti, bölgesel savaşlar, silahlanma ve sürekli tehdit dili güçlü yürütmeleri işlevsel gösterebilir. ABD dahil büyük güçlerin demokratik olmayan yönetimlerle jeopolitik ve güvenlik çıkarları üzerinden kurduğu ilişkiler, demokrasi söylemi ile ittifak siyaseti arasındaki çelişkiyi görünür kılıyor. Fakat bütün otokratikleşmeleri dış güçlere bağlamak da açıklayıcı değildir; her ülkenin kendi sınıfsal, siyasal ve kurumsal dinamikleri vardır. Dış ilişkiler bu dinamiklerle birleştiğinde etkili olur.

Böylece iki ayrı kaygı birbirini besler. Yurttaş bir yandan 'Bu sözü söylersem başıma ne gelir?' diye düşünür; öte yandan 'Savaş çıkar mı, ekonomi daha da çöker mi, çocuklarımızın başına ne gelir?' sorularıyla yaşar. Güvenlik tehdidi büyüdükçe özgürlük taleplerinin ertelenmesi kolaylaşır; demokratik denetim zayıfladıkça güvenlik siyaseti daha az sorgulanır. Korku yalnız baskının sonucu değil, siyasal yönetim tekniğine dönüşme potansiyeli taşıyan bir toplumsal iklimdir.

'Balon ne zaman patlayacak?' diye beklemek de siyaset değildir. Kendiliğinden patlama program, örgüt ve yön yaratmaz. Bouazizi'nin hikâyesi de bunu öğretir: tek bir olay tarihi hızlandırabilir; fakat toplumsal enerjinin kimin programına, hangi kuruma ve hangi güç ilişkisine dönüşeceğini o olayın kendisi belirlemez. Türkiye'nin yeni bir Bouazizi'ye ihtiyacı yok. İtiraz zaten var; kurulması gereken, bu itirazları birbirine bağlayacak sürekli ve örgütlü bir iradedir.

Yarın büyük bir toplumsal hareket doğarsa bugünkü örgütlü güçlerin sınavı, onu kendi renklerine boyamak değil, farklılıkları koruyarak siyasal bir güce dönüştürebilmektir. Baskı düzenini aşmanın ilk adımı korkunun yok olmasını beklemek değil, insanın korktuğunda yalnız kalmayacağı ilişkileri kurmaktır. Tarih bazen çok hızlı akar. Ama tarih, örgütün yapması gereken işi yapmaz.

 

DİPNOTLAR:

[1] Avrupa Konseyi Venedik Komisyonu, Türkiye - 21 Ocak 2017'de TBMM tarafından kabul edilen Anayasa değişiklikleri hakkında görüş, CDL-AD(2017)005, 10-11.03.2017, 110. Genel Kurul; denge-denetim ve yürütme gücünün yoğunlaşmasına ilişkin değerlendirmeler.

[2] AYM Genel Kurulu, Şerafettin Can Atalay (3), B. No: 2023/99744, 21.12.2023; önceki ihlal kararının gereğinin yerine getirilmemesi nedeniyle Anayasa m.67, m.19 ve bireysel başvuru hakkı yönünden ihlal kararı.

[3] AİHM Büyük Daire, Kavala/Türkiye (No. 2), B. No: 2170/24, 25.08.2026; başvurucunun sekiz buçuk yılı aşan kesintisiz özgürlükten yoksun bırakılması ve önceki bağlayıcı AİHM kararlarının uygulanmaması bağlamındaki değerlendirme.

[4] Politika Haber, “3 Mayıs Basın Özgürlüğü Günü: Türkiye'de 30 gazeteci cezaevinde”, 03.05.2026; haberde Erdal Süsem, Eylül Dergisi Editörü olarak cezaevindeki gazeteciler arasında gösterilmektedir. Erdal Süsem'in yargılama süreci için ayrıca bkz. Hikmet Adal, “AİHM, AYM ve Yargıtay kararlarına rağmen 25 yıldır hapis”, bianet, 10.09.2026; AİHM'deki 2019 süreci, AYM'nin 13.09.2022 tarihli kararı ve Yargıtay 3. Ceza Dairesinin 09.04.2025 tarihli bozma kararına ilişkin bilgiler.

[5] Avrupa Konseyi Venedik Komisyonu, Opinion on Articles 216, 299, 301 and 314 of the Penal Code of Turkey, CDL-AD(2016)002, 11-12.03.2016, 106. Genel Kurul.

[6] Politika Haber, 'Komedyen Deniz Göktaş tutuklandı', 03.07.2026; 'Deniz Göktaş cezaevinden çıkamadan yeniden tutuklandı', 29.08.2026; 'Deniz Göktaş yarın ilk defa hakim karşısına çıkacak', 27.09.2026; 'Savcı Deniz Göktaş'ın tahliyesini istedi', 28.09.2026.

[7] Politika Haber, 'Özgür Özel'den emekli polis Ali Şekeroğlu'nun ölümünün ardından çağrı: Yeter artık', 26.09.2026; haberde 25 Eylül'deki AYM önü eylemi ve Şekeroğlu'nun eylem öncesinde geçim sıkıntısından söz ettiğinin aktarıldığı belirtilmektedir.

[8] Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO), 'Breaking the cycle of poverty in Tunisia'; Bouazizi'nin 17.12.2010'daki eylemi, Sidi Bouzid'in sosyoekonomik arka planı ve 14.01.2011'de Bin Ali yönetiminin sona ermesine uzanan süreç.

[9] Norveç Nobel Komitesi, The Nobel Peace Prize 2015 - Press Release, 10.10.2015, Tunus Ulusal Diyalog Dörtlüsünün demokratik geçişteki rolü; Freedom House, Freedom in the World 2026 - Tunisia, 2021 sonrası güç yoğunlaşması ve demokratik gerilemeye ilişkin değerlendirme.

[10] Politika Haber, 'Halkların İklim Zirvesi 14 Kasım'da Antalya'da başlıyor', 23.09.2026; zirvenin 14 Kasım küresel iklim eylemleri ve Antalya yürüyüşüyle başlayacağı, emek-ekoloji-demokrasi-barış başlıklarının birlikte ele alınacağı belirtilmektedir.

[11] V-Dem Institute (Demokrasi Çeşitleri Enstitüsü), Democracy Report 2026: Unraveling the Democratic Era?, 10. Baskı, Göteborg Üniversitesi, 2026, Executive Summary: 2025 sonunda 92 otokrasi/87 demokrasi; dünya nüfusunun %74'ünün (yaklaşık 6 milyar kişi) otokrasilerde yaşaması; 44 ülkede ifade özgürlüğünde gerileme.

[12] Karl Marx-Friedrich Engels, Komünist Partisi Manifestosu, “II. Proleterler ve Komünistler” ve “IV. Komünistlerin Çeşitli Muhalefet Partileri Karşısındaki Tutumu”, çev. Muzaffer Ardos,

TKP Online, https://www.tkp-online.org/sites/default/files/Kom%C3%BCnistPartisiManifestosu.pdf; siteye Türkiye'den erişim için VPN gerekebilmektedir.