Kadınlar vardır, kadınlar her yerde!” -- Eril Siyasetin Kalbinde Bir Kadın Hafızası
Klasik siyasi analizlerin veya tespitlerin aksine; bu toplumda eylemliliği sönümlenmeyen, sokağı terk etmeyen ve korku eşiğini fiilen yıkan yegane güç bağımsız kadın hareketidir. Kadınların eylemliliği erkeklerden daha az değildir; aksine kadınlar, toplumsal felç haline karşı sokakta diri kalan en dinamik panzehirdir. Önemli olan verili siyaset arenasındaki sayısal azlık da değildir. Kadınlar, erkeklerin egemenliğindeki o kurumsallaşmış, eskinin izlerini taşıyan yapılarda vitrin süsü olmak için zaman ve enerji harcamaktan artık bıkmışlardır.
Çünkü bu "eril kurumsallığın" ve kadını erteleyen aklın kökleri çok derindedir. Bunu anlayabilmek için teorik kitaplara değil, bu mücadelenin içinden geçmiş bir kadının, benim kendi tarihime bakmam bile yeterli oluyor.
Laleli’deki Kapalı Kapılar ve "Erkekleşerek" Var Olmak
1976 yılından itibaren, henüz 17 yaşındayken TKP ve onun gençlik örgütü olan İGD (İlerici Gençlik Derneği) içinde yer almış bir kadınım. Benim kuşağımda, 12 Eylül öncesinde "feminizm" kelimesi sol erkek güruhu arasında adeta alay edilen, "küçük burjuva sapması" sayılan bir kavramdı. En devrimci üniversite olarak hafızama kazınan, Harun Karadeniz’in Olaylı Yıllar ve Gençlik kitabını okuyarak ilk üç tercihime yazdığım İTÜ Makina Mühendisliği’ni kazandığımda, kendime rol model seçtiğim abim bana kızmış, "Makinada kızların ne işi var?" demişti.
Yıllar sonra geriye dönüp bu cümleyi daha derin bir süzgeçten geçirdiğimde, abimin bu çıkışının arkasındaki hakiki insanı gördüm. Bu sadece düz bir eril tepki değildi; o erkek dünyasının bir kadın için ne kadar kırıcı ve zor olabileceğini kendi deneyimlerinden çok iyi biliyordu. 1970'lerin o acımasız, her gün sokaklarında cenazeler kalkan tekinsiz ikliminde, kız kardeşini daha barışçıl bir üniversite seçmeye yönlendirerek korumak isteyen abimin o haklı korkusuydu.
Nitekim İTÜ’deki ilk ders günümde sınıfa adımımı attığım an, abimin o haklı korkusu bir duvar gibi yüzüme çarptı. Yaklaşık 70 öğrencinin bulunduğu o koca amfide sadece üç kızdık. Sınıfın havası, dışarıdaki siyasi gerginliğin ve eril egemenliğin ağırlığıyla sırılsıklamdı. O gün o sınıfta maruz kaldığımız o görünmez ama ağır baskı, her birimizde farklı bir kırılma yarattı. Kız arkadaşlarımdan biri, o gergin siyasi ortamdan ölesiye korktuğu için sınıfın en ön sırasına tek başına oturmayı, kimseyle ilişki kurmamayı ve adeta görünmez olmayı seçmişti. Diğeri ise daha sonra sol bir örgüt içinde aldığı ağır görevler yüzünden okulu tamamen bırakmak zorunda kalacaktı. Ben ise zaten İGD’liydim, politik kimliğimle oradaydım; fakat o ilk gün o erkek kalabalığın ortasında hissettiğim bir duygu daha vardı. Ben de ille de "Doktor ol kızım" diyen anneme ve "Makina fakültesinde ne işin var?" diyen abime karşı koymuş; İTÜ Maçka Makina Fakültesi’ni kazanarak hedefime ulaşmanın mutluluğunu ve bilinmezliğin verdiği heyecanı taşıyordum.
O ilk öğretim günümde okula tek başıma gitmedim. Çeşitli sol gruplar, faşistlerin okula girmesini engellemek için okul binalarının hepsine toplu olarak girilmesine karar vermişlerdi. Bu durum, Laleli’deki dernek binasında yapılan İTÜ toplantısında bize bildirilmişti. Aslında faşistlerin saldırısı olabileceği olasılığından bahsediyorlardı ama nedense bir korkuya kapılmamıştım. Okula toplu olarak, adeta bir barikatı yarar gibi büyük bir kütle halinde giriş yaptık. Maçka MMF binasının o geniş antresinden yukarı kata doğru merdivenlerden ilk çıkan gruptan biri seslendi: "Okulda bir faşist var!" O anda hâlâ giriş katında bekleyen kalabalığın içinde, yanımda bulunan iki İGD’li erkek arkadaştan biri paltosunu, diğeri de gözlüğünü elime tutuşturdu ve "Burada kalıp bekle" diyerek merdivenlerden yukarı doğru koştular. Elimde erkeklerin emanet eşyalarıyla kalakalmıştım orada, ayakta.
Yukarıdan gelen bağrışmalar, dayak yiyen bir adamın inlemelerine dönüştü. Biraz sonra merdivenlerden aşağı düşerek kaçmaya çalışan bir genci, o erkek kalabalığı üstüne abanarak tekmelerle sokağa attı. Sanki bütün erkekler, en çok kim döverse en devrimci odur gibi bir yarış içindeydi. Bunu beklemiyordum. Şiddeti reddeden, demokratik haklar için mücadele eden bir örgüt olduğu için İGD’li olmuştum ama önümde on kişinin bir kişiyi insafsızca dövdüğü eril bir şiddet sahnesi vardı. O an hissettiğim acımasızlığı, o insafsız yarışın yarattığı dehşeti kimseye ifade edemedim. Paylaşırsam o gruba ait olamamaktan korkuyordum.
O gün anladım ki, örgüt içindeki varlığımı sürdürebilmek için "Bu erkeklere benzersem beni de aralarına alırlar" diyerek çalışmak zorundaydım. Erkeklere benzeyerek, onlar gibi davranarak o dünyada kabul görebileceğimi düşündüm. Bunun bilincinde olmadan bunu yaptığımı, ancak çok sonraları analiz edebildim.
Ertelemeci Siyasetten Bağımsızlığın İlanına
Kuşkusuz bu eril şiddet ve rekabet iklimi, 12 Eylül öncesinin o devrimci kadın örgütlerinin büyük kitlesel emeğini gölgeleyemedi. Başta TKP’li kadınların kurduğu ve zamanla muazzam bir kitleselliğe ulaşan İKD (İlerici Kadınlar Derneği) olmak üzere pek çok kadın derneği; işçi, memur, tüm çalışanların ve ev kadınlarının sorunlarına büyük bir kararlılıkla sahip çıktılar. İlk olarak o yıllarda, ev kadınlarının ve evlere temizlikçi olarak giden kadınların sigortalanması talebi öne atıldı. Kadınlar faşizan saldırılardan korkmadan Milliyetçi Cephe (MC) hükümetlerinin getirdiği ekonomik sıkıntılara ve zamlara karşı ellerinde tencere ve tavalarla sokakları inleten harika politik eylemler yaptılar.
Fakat o dönemin tüm kadın yapıları, nihayetinde sosyalist ve komünist partilerin veya grupların oluşturduğu, özünde "kadının kurtuluşunu devrim sonrasına erteleyen" bir niteliğe sahipti. Kadınlar ne kadar yığınsallaşırsa yığınsallaşsınlar, erkek siyasetinin o hiyerarşik çemberi içinde kendi bağımsızlıklarını ilan edebilme şansına ulaşamadılar. Ve 12 Eylül darbesinin o ağır silindiri tüm bu örgütleri kapatıp geçtiğinde, kadınlar erkek siyaseti içinde kendi özgün sözlerini tam olarak söyleyemeden o defter kapandı.
İşte bu sessizliği yaran ilk gerçek çığlık, 12 Eylül sonrasında yayın hayatına giren Yazko Somut dergisi sayfalarında yankılandı. Şirin Tekeli ve Stella Ovadia gibi öncü isimlerin kaleme aldığı, feminizmi Türkiye entelektüel dünyasına bağımsız bir siyasi özne olarak dayatan o yazılar, tarihsel bir kırılmanın fitilini ateşledi. Kadınlar artık "devrim sonrasını" beklemeyi reddediyorlardı. Siyasetin o asık suratlı, eril vesayetinden koparak kendi bağımsız feminist hareketlerini inşa etmeye başladılar. 1987’deki "Dayağa Karşı Dayanışma Kampanyası" ile sokağa çıkan bu yeni irade, kartopu gibi büyüdü, yığınsallaştı ve arkasından onlarca bağımsız feminist platform ve yeni kadın örgütü doğurdu.
Yazko’da çalışan abim bir gece geç vakit işten döndüğünde elinde Somut dergisi vardı. Meraklı sorular yağmuruna tuttum onu. "Feminist kadınların da bir sayfası var artık" dedi. Sesindeki bir parça alaycı tonu sezdim. Heyecanla okudum yazıyı. Şirin Tekeli bizim gözümüzde Kemalist, küçük burjuva akademisyen bir kadındı ama beni etkilemeyi başarmıştı. Ben kendime feminist demeye ise çok sonraki yıllarda başladım.
Ve Mor Barikatlar…
Geçmişin bu bağımsız feminist kadın çıkışları ve onların yarattığı sokak hafızası, bugün AKP ikliminde kurulan "Mor Barikatlar"ın en güçlü çimentosudur. Son yıllarda siyasal İslamcı rejimin her türlü yasayla, baskıyla, yargı paketiyle ve kolluk gücüyle kadına dayatmak istediği o gerici rollere karşı en istikrarlı direniş hattını yine bu bağımsız kadın hareketi çekmektedir.
"En az üç çocuk" dayatmalarından, "kadının ilk ve kutsal görevi anneliktir" dayatmasına kadar kadını eve ve aileye hapsetmeye çalışan politikalara sokakta en sert yanıtı kadınlar vermiştir. Meydanlar diğer tüm muhalif unsurlara yasaklanmış, sendikalar ve partiler sinmişken; her yıl 8 Mart’larda ve 25 Kasım’larda her türlü polis şiddetine, gaza, coplara ve gözaltılara rağmen sokakta fiili ve tavizsiz bir eylemlilik sürdürenler onlardır. Geleneksel muhalefet iktidarla uzlaşma ararken, sokağı bir an bile terk etmeyerek "Kadın Cinayetleri Politiktir!" şiarını devletin barikatlarına kazıyan bu kurucu ve niteliksel iradedir.
Mühendislik Koridorlarındaki Evrensel Şiddet ve Yüzleşme
Benim 1970'lerde İTÜ Makina koridorlarında hissettiğim o yabancılığın ve abimin benim adıma duyduğu o köklü endişenin ne kadar evrensel bir zemine oturduğunu, yıllar sonra dünyanın bir başka ucunda, Kanada'da yaşanan o büyük trajedi tüm dünyaya kanıtlamıştı. 1989 yılında, Montreal Üniversitesi Mühendislik Fakültesi’nde antifeminist bir erkek, "Siz kadınlar mühendis olup yerimizi alıyorsunuz" diyerek 14 genç kadını katletti. Abimin o dönem Türkiye'de sezdiği ve beni korumaya çalıştığı o vahşi "erkek alanı" muhafızlığı, Kanada'da bir katliama dönüşmüştü.
Ancak o katliamın ardından, 1991’de Kanadalı erkekler kendi hemcinslerinin ürettiği bu şiddetle yüzleşmek için sokağa çıktılar ve yakalarına beyaz kurdele takarak Beyaz Kurdele (White Ribbon) hareketini başlattılar. Bu hareket dalga dalga tüm dünyaya yayıldı. Öyle ki, tam da bu yazıyı kaleme aldığım günlerde, sadece bir hafta sonra, 10 Ekim 2026 Cumartesi günü Amsterdam’da yüzlerce erkeğin kadına yönelik şiddete karşı sorumluluk almak için "Mannenmars" (Erkekler Yürüyüşü) çatısı altında meydanlara çıkmaya hazırlandığını görüyoruz.
Tıpkı o küresel ve evrensel hafızanın tam bu topraklardaki izdüşümü gibi; daha geçen hafta Diyarbakır’da, yüzlerce erkeğin sokağa çıkıp "Kadını öldüren erkeklikten utanıyoruz" ve "Egemen erkekliği yıkacağız" diyerek kendi ürettikleri o toplumsal cinsiyet rolleriyle ve erkek şiddetiyle yüzleşme eylemi yapması gibi... Bu evrensel hafıza bana şunu gösteriyor: Kadınların mor barikatların önünde ödediği ağır bedeller, sokağı terk etmeyen o inatçı ve nitelikli eylemliliği; nihayet erkeklere o muktedir kürsülerinden aşağı inmeyi, suç ortaklıklarını görmeyi ve "Ailemi ben korurum" diyerek şiddet üreten o egemen erkeklikle hesaplaşmayı dayatmıştır.
Sonuç olarak; 100. sayısını selamladığımız bu yayın organı, konforlu analizlerin çaresizlik üreten ve kadınları edilgen gören diline karşı bir duruştur. Duyarsızlaşmak kaybetmektir ve bu ülkenin kadınları kaybetmeyi reddettiklerini geçmişten bugüne her barikatta tüm dünyaya defalarca kanıtlamıştır. Kadınlar artık ne erkeklerin egemenliğindeki o köhne siyaset arenalarında vitrin süsü olmak için enerji tüketiyorlar ne de kimsenin paltosunu tutuyorlar. Şimdi görev, sokağı savunan o mor iradenin rüzgârına omuz vermek ve o sese ses katmaktır. Çünkü bu karanlık, sinerek ya da kadınların mücadelesini uzaktan izleyerek değil; bağımsız kadın eylemliliğinin ışığıyla dağılacaktır.