Küba’daki Değişimin Anlamı
Küba Devrimi’ni yalnızca geçmişin büyük bir tarihsel olayı olarak değil, bugün de devam eden bir toplumsal dönüşüm deneyimi olarak ele almak gerekir. Devrimin bağımsızlık, eğitim, sağlık ve toplumsal eşitlik alanlarındaki kazanımlarını savunmak, ülkenin karşı karşıya bulunduğu ekonomik ve siyasal sorunları görmezden gelmeyi gerektirmez. Tersine, bu kazanımların geleceğe taşınabilmesi, mevcut sorunların açık ve eleştirel biçimde tartışılmasına bağlıdır.
Küba’yla ilişkim yalnızca akademik bir ilgiden ibaret değil. 1987’de Havana Üniversitesi’nde öğrenciyken sosyalizmin yenilenmesine ilişkin tartışmaların bir bölümüne tanık oldum. Yıllar sonra ülkeye yeniden gittiğimde ise ABD ablukasının ağır sonuçlarının yanı sıra üretim, verimlilik, aşırı merkezileşme ve gündelik yaşam alanlarında biriken sorunları doğrudan gözlemledim. Bu iki farklı dönemin deneyimi beni aynı soruya götürdü: Devrimin kazanımları korunarak sosyalist sistem nasıl yenilenebilir?
Reform ile devrim birbirinin mutlak karşıtı değildir. Asıl mesele, piyasanın var olup olmamasından çok, ekonomik araçların hangi siyasal iktidar tarafından, hangi toplumsal amaçlarla ve nasıl bir demokratik denetim altında kullanıldığıdır.
Reform programının hedefleri
Küba yönetimi, 23 tematik eksende toplanan 176 maddelik Ekonomik ve Sosyal Dönüşüm Programı’nı kabul etti. Resmî açıklamalara göre programın amacı serbest piyasa ekonomisine geçmek değil, sosyalist sistemi ekonomik bakımdan sürdürülebilir hâle getirmektir.
Program; makroekonomik istikrarın sağlanmasını, döviz gelirlerinin artırılmasını, üretimin canlandırılmasını, belediyelerin güçlendirilmesini ve bürokratik engellerin azaltılmasını hedefliyor. Genel ürün sübvansiyonları yerine ihtiyaç sahibi kesimlere doğrudan destek verilmesi, kayıt dışı döviz piyasasının daraltılması ve mikro, küçük ve orta ölçekli işletmelerin ulusal üretim sistemiyle bütünleştirilmesi de öngörülüyor.
Devlet Başka
nı Miguel Díaz-Canel’e göre Küba ekonomisinin önündeki tek engel ABD ablukası değildir. Aşırı merkeziyetçilik, bürokratik yavaşlık ve üretimi kısıtlayan idari yasaklar da ekonomik durgunluğu derinleştirmektedir. Díaz-Canel’in “Servet yaratılmadan sosyal adalet sürdürülemez” sözü, programın üretim ile toplumsal adalet arasında kurmaya çalıştığı yeni dengeyi özetliyor.
ABD’nin altmış yılı aşan ekonomik, ticari ve mali kuşatması, Küba’daki krizin temel nedenlerinden biridir. Abluka; dış ticareti, banka işlemlerini, enerji tedarikini, yatırımları ve teknolojiye erişimi ağır biçimde sınırlıyor. Ancak dış baskının gerçekliği, ülke içindeki yanlışları ve yapısal sorunları tartışmanın önünde engel olmamalıdır. Devrimi savunmak, onun yenilenme ihtiyacını da savunmayı gerektirir.
Devlet işletmeleri ve piyasa
Program, devlet işletmelerinin, kooperatiflerin, özel işletmelerin ve yabancı sermayeli şirketlerin aynı ekonomik yapı içinde daha etkin çalışmasını amaçlıyor. Devlet işletmelerinin anonim şirket statüsüne dönüştürülebilmesi ve devlet çoğunluk hissesini korurken yerli ya da yabancı tüzel kişilerin ortak olabilmesi önemli bir değişikliktir.
Buradaki temel sorun, devletin bir işletmede yüzde kaç hisseye sahip olduğu değildir. Belirleyici olan, üretim araçları üzerinde nasıl bir toplumsal denetim kurulacağıdır. Hukuki biçimin değişmesi tek başına sosyalist niteliği ortadan kaldırmayacağı gibi devlet mülkiyeti de kendiliğinden sosyalist üretim ilişkileri yaratmaz.
Reformların en önemli eksiklerinden biri, yeni mülkiyet biçimleri tanımlanırken işçilerin yönetime katılımının, öz-yönetimin ve ekonomik demokrasinin yeterince güvence altına alınmamasıdır. Oysa emekçilerin üretim ve bölüşüm kararlarında gerçek söz sahibi olması, sosyalist bir ekonominin temel ölçütlerinden biridir.
Reformlar, özel sermaye gruplarının gelişmesine de olanak tanıyor. Bu kesimlerin zamanla bağımsız bir kapitalist sınıfa dönüşüp dönüşmeyeceğini; devletin düzenleyici kapasitesi, anti-tekel yasaları, vergi politikaları, emek hakları ve halkın demokratik denetimi belirleyecektir. Çünkü ekonomik güç, uygun koşullar oluştuğunda siyasal güce dönüşme eğilimi taşır.
Program, kaynakların merkezden idari kararlarla dağıtılması yerine piyasa sinyallerinden daha fazla yararlanmayı da öngörüyor. Bu yönelim, planlamanın bütünüyle terk edilmesi anlamına gelmiyor. Piyasa, demokratik denetim altında toplumsal amaçlara hizmet eden sınırlı bir araç olabilir; ancak kendi başına bırakıldığında eşitsizlik ve tekelleşme üretir. Bu nedenle enerji, sağlık, eğitim, ulaşım ve temel gıda gibi stratejik alanlarda devletin yönlendirici rolü korunmalıdır. Sorun “planlama mı, piyasa mı?” değildir; her iki mekanizmanın kimin çıkarına ve hangi amaçlarla kullanılacağıdır.
Sosyal koruma ve yerel yönetimler
Programın hassas başlıklarından biri, genel ürün sübvansiyonlarından gelir düzeyine göre doğrudan desteğe geçiştir. Karne sistemi artık temel ihtiyaçları karşılamakta yetersiz kalıyor. Ancak yeni sistem ihtiyaç sahiplerini doğru belirleyemez ve yeterli kaynakla desteklenmezse eşitsizlikleri daha da büyütebilir.
Tarımda kullanım haklarının uzun süreli hâle getirilmesi üretimi artırabilir. Fakat toprağın ve dağıtım ağlarının belirli ellerde yoğunlaşmasını önleyecek düzenlemeler oluşturulmazsa kırsal alanda yeni ayrıcalıklı gruplar ortaya çıkabilir.
Belediyelere daha geniş ekonomik yetkiler verilmesi ise karar süreçlerini halka yaklaştırma potansiyeli taşıyor. Ancak yerelleşme, bürokrasinin merkezden yerele aktarılmasıyla sınırlı kalmamalıdır. Yurttaşların bütçeleri, yatırımları ve kamu kaynaklarının kullanımını denetleyebileceği açık ve şeffaf mekanizmalar kurulmalıdır.
Eksik halka: Katılımcı demokrasi
Küba’daki dönüşümün kaderini yalnızca ekonomik önlemler belirlemeyecektir. Reformların sosyalist yönelimi, halkın karar süreçlerine ne ölçüde katıldığına bağlıdır. Sosyalist bilinç, yukarıdan öğretilen değişmez bir düşünce değil, insanların kendi yaşamlarını birlikte yönetme pratiği içinde gelişen bir toplumsal kültür olmalıdır.
İşçilerin işletme yönetimine katılması, sendikaların denetim gücünün artırılması, kooperatiflerin gerçek öz-yönetim organlarına dönüşmesi, belediye bütçelerinin halka açılması ve farklı sosyalist görüşlerin özgürce tartışılması reform programının ayrılmaz parçaları olmalıdır. Aksi hâlde piyasa mekanizmaları güçlenirken halkın karar gücü aynı ölçüde artmayabilir. Bu da eşitsizlikleri ve bürokratik yabancılaşmayı derinleştirebilir.
Eleştirel düşünceyi siyasal sadakatin karşıtı saymak sosyalizmi güçlendirmez, zayıflatır. Ekonomi yalnızca uzmanların tartıştığı kapalı bir alan olmaktan çıkarılmalı; ücretleri, fiyatları, üretimi ve gündelik yaşamı belirleyen kararlar toplumun ortak tartışma konusu hâline gelmelidir.
Engellerle dolu bir yol
Ekonomik modelin dönüştürülmesine yönelik kararların başarıya ulaşması, yalnızca doğru yasaların çıkarılmasına değil, bu yasaları uygulayacak güçlü bir siyasal iradenin oluşmasına da bağlıdır. Geçmişte benzer değişikliklere direnmiş olan bürokratik, ekonomik ve siyasal çevrelerin tutumu sürecin geleceğini doğrudan etkileyecektir.
Kamu kurumlarının, devlet işletmelerinin ve yerel yönetimlerin ağır borç yükü ile yatırım sermayesi eksikliği de reformların önündeki başlıca iç engeller arasındadır. Devletin bütün kademelerinde, özellikle de finans sisteminde güvenin yeniden kurulması gerekiyor. Ayrıca bazı reformların kısa vadede artırabileceği eşitsizliklerin ve toplumsal sıkıntıların güçlü sosyal politikalarla hafifletilmesi zorunludur.
Yabancı ekonomist ve yatırımcıların üzerinde durduğu temel konu ise hukuki güvencedir. Mülkiyet hakları açık biçimde tanımlanmadığı, kuralların istikrarı sağlanmadığı ve uygulama için güvenilir bir yol haritası oluşturulmadığı sürece Küba’nın ihtiyaç duyduğu yatırım ve finansmanı çekmesi kolay olmayacaktır.
Bu noktada bir dizi somut soru gündeme geliyor: Küba içinde ve dışında yaşayan yatırımcıların varlıkları nasıl korunacak? Kâr ve sermaye transferleri hangi koşullarda yapılabilecek? Mülklerin satın alınması, geliştirilmesi, miras bırakılması ve devredilmesi şeffaf bir hukuk düzeni içinde güvence altına alınacak mı? Kuralların değişmeyeceğine dair yeterli güven oluşturulabilecek mi?
Bu sorular, piyasanın sınırsızlaştırılması gerektiği anlamına gelmez. Hukuki açıklık ve kurumsal güven, kamu yararı, ulusal egemenlik ve emek haklarıyla birlikte ele alınmalıdır. Küba’nın ihtiyacı, sermayeye teslim olmak değil; yatırımı toplumsal kalkınma hedeflerine bağlayan açık ve denetlenebilir bir düzendir.
Abluka altında değişim mümkün mü?
Reformların karşısındaki dış koşullar çok daha ağırdır. ABD yaptırımları enerji krizini derinleştiriyor, ülkenin mali yalıtılmışlığını artırıyor; nakliye şirketleri dâhil birçok yabancı yatırımcıyı ve ticari ortağı Küba’dan uzaklaştırıyor. Döviz kaynaklarının sınırlılığı, uluslararası bankacılık kısıtlamaları, petrol tedarikindeki engeller ve özel sektörün ithal ettiği yakıtın yüksek maliyeti ekonomik dönüşüm alanını daraltıyor.
Dolayısıyla temel soru şudur: Küba, ABD’nin yoğun baskısı ve kuşatması altında bu dönüşümü gerçekleştirebilir mi? Ülke, yatırım yapmak ve ticaret geliştirmek isteyenler açısından oluşan siyasi ve kurumsal riskleri azaltabilir mi?
Küba, ülke içinde ve dışında yapılan pek çok olumsuz tahmine rağmen bugüne kadar direnmeyi ve aldığı ağır hasara rağmen yoluna devam etmeyi başardı. Ekonomik modelin yeniden yapılandırılması da bu direnişin bir parçasıdır. Ancak reformların başarısı, yalnızca Washington yönetiminin gelecekte izleyeceği politikaya bağlanamaz. Küba, dış koşulların değişmesini beklemeden kendi üretim gücünü, kurumsal kapasitesini ve halkın yönetime katılımını artırmak zorundadır.
Diasporanın rolü
Yurt dışında yaşayan Kübalılar da devrimci Küba ulusunun bir parçasıdır ve ülkenin kalkınmasına önemli katkılar sunabilecek bir potansiyele sahiptir. Bunun için insanların mutlaka fiziksel olarak ülkeye dönmesi gerekmez. Küba’yı ziyaret etmek, para ya da ayni yardım göndermek, yatırım yapmak ve yerel kalkınma projeleriyle iş birliği kurmak bu katkının farklı biçimleridir.
Ekonomik ve Sosyal Dönüşüm Programı’nda yer alan düzenlemeler, sosyal adaletle kalkınmayı bir araya getirebilecek yeni bir ekonomik modele doğru atılmış önemli bir adımdır. Ancak bu kararların gerçek dönüştürücü gücü, kâğıt üzerinde kalmamalarına bağlıdır. Yurt dışında yaşayan Kübalıların ulusal ekonomiye etkin biçimde katılabilmesi için hızlı işleyen prosedürler, hukuki güvenceler, gerçek teşvikler ve karşılıklı güven alanları oluşturulmalıdır. Bu katkı aynı zamanda halkın çoğunluğunun yaşadığı gündelik yoklukların hafifletilmesine yönelmelidir.
Devrimi savunmak, yenilenmeyi savunmaktır
Kapitalizmden sosyalizme geçiş, hazır bir şemanın topluma uygulanması değildir. Sovyetler Birliği’nin çözülüşü, Çin ve Vietnam’ın ekonomik dönüşümü ve Küba’nın deneyimi, başarıları ve sorunlarıyla birlikte eleştirel biçimde incelenmelidir. Hiçbir deneyim kopyalanacak değişmez bir model değildir.
Bir ülkenin kendisini sosyalist ilan etmesi de sosyalist geçişin gerçekleştiğini kanıtlamaz. Devlet mülkiyeti ve planlama önemlidir; ancak emekçilerin karar süreçlerine katılımı, toplumsal eşitlik, kadınların ve ezilen kesimlerin özgürleşmesi de sosyalist yönelimin temel ölçütleridir.
Küba’nın önündeki temel sorun, ekonomik yenilenmeyi toplumsal eşitlik, ulusal egemenlik ve halkın siyasal katılımıyla birlikte ilerletebilmektir. Üretim artmadan sosyal politikalar sürdürülemez; fakat demokratik denetim olmadan üretim artışı da sosyalist bir geleceği güvence altına alamaz.
Bu nedenle reformlar ne peşinen kapitalizme dönüş olarak mahkûm edilmeli ne de koşulsuz biçimde desteklenmelidir. Reformların yönünü sınıf ilişkileri, mülkiyet biçimleri, emek hakları, bölüşüm politikaları ve halkın karar gücü belirleyecektir.
Sosyalizm, bir kez ilan edilerek tamamlanan değişmez bir düzen değil, uzun ve çelişkili bir geçiş sürecidir. Küba Devrimi’nin geleceği, kazanımlarını dondurmakta değil, onları çağın yeni koşullarında derinleştirmektedir. Değişmemesi gereken temel yönelim ise sermayenin egemenliğini aşmak ve insanların kendi ekonomik, siyasal ve toplumsal yaşamlarının gerçek öznesi hâline gelmesini sağlamaktır.