ESKİ ÖLÜRKEN YENİNİN YOLUNU ÇİZMEK -- TKPlatform Bildirgesi Üzerine
Turgenyev’in Babalar ve Oğulları’nı okurken Bazarov ile Pavel Petroviç’in tartışmalarına takılmıştım. Romanın yazıldığı Rusya ile bugünün Türkiye’sini elbette yan yana koyacak değilim. Ama kuşaklar arasındaki o kavganın içinde bugün de önümüzde duran bir soru var.
Bazarov eski olan hemen her şeye kuşkuyla bakıyor. Yerleşmiş değerlere, otoriteye, geleneğe, aristokrasinin hayatına... Pavel ise bütün bunların dağılıp gitmesinin toplumu nereye götüreceğini düşünüyor. Birinin ayaklarının altında çöken bir dünya var, ötekinin kafasında henüz tam biçimlenmemiş bir gelecek.
Bazarov’un tavrı aşağı yukarı şöyle: Önce eskiyi ortadan kaldıralım. İyi de ya sonra?
Romanın yıllardır eskimeyen taraflarından biri bana göre burada. Eskinin çürüdüğünü görmek yetmiyor. Onun karşısına, yerine ne koyacağımızı da bilmek gerekiyor. Daha doğrusu, bunu mücadele içinde bulmak ve kurmak gerekiyor.
Gramsci’nin yıllar sonra söylediği, bugün neredeyse herkesin bildiği sözünü bu yüzden hatırlıyorum: “Eski ölüyor, yeni doğamıyor.”
Sanırım bizim meselemiz de biraz bu. Türkiye Komünistlerinin Platformu 10 Eylül 2025’te başlattığı çalışmayı tam bir yıl sonra ete kemiğe büründürdü, eskinin yerine yeniyi inşa etmenin yolunu arayan bildirgesini ve eylem programını ortaya koydu.
Kapitalizmin dünyaya söyleyecek yeni bir sözü kalmadığı açık. Savaş, yoksulluk, göç, doğanın yağmalanması, giderek ağırlaşan sömürü. Teknoloji insanın çalışma süresini azaltıp hayatını kolaylaştırabilecek düzeye gelmişken tam tersine işsizliği, denetimi ve sermayenin kârını büyütmenin aracına dönüşüyor. Herkes düzenin böyle gitmeyeceğini görüyor. Ama bunun yerine neyin geleceği aynı açıklıkta görünmüyor. Sosyalist hareketin bugünkü sıkıntısı da burada başlıyor.
Bir geçmişimiz var. Hem de küçümsenmeyecek bir geçmiş. TKP var, 15-16 Haziran var, DGM direnişleri var, 1 Mayıslar var. DİSK, İGD, İKD var. Köylü mücadeleleri, gençlik hareketleri, Kürt halkının mücadelesi, kadınların ve doğasını savunanların yarattığı büyük bir deneyim var. Yıllar içinde pek çok deneyim biriktirdik.
Ama bütün bunlar kendi dönemlerinin koşulları içinde şekillenmişlerdi. Bugün o eski dünya, aynı koşullar yok. Çünkü dünya değişti. İşçi sınıfı değişti. Üretim biçimleri, çalışma koşulları, kentler, iletişim araçları değişti. Sermaye değişti. Devletin toplumu denetleme araçları değişti.
Öyleyse bizim de geçmişi tekrarlamak yerine ondan öğrenerek yeniden düşünmemiz gerekiyordu. TKPlatform Bildirgesi’ni ben biraz da bu arayışın ürünü olarak görüyorum.
Eylül ayında yapılan son toplantıyla bildirge artık önümüzde duruyor. Eksikleri vardır, tartışmalı yanları da olacaktır. Zaten aksi mümkün değildir. Ama artık elimizde yalnız neye karşı olduğumuzu söyleyen bir metin yok. Demokratikleşme mücadelesinin, sınıf mücadelesinin ve toplumsal örgütlenmenin sosyalizm hedefiyle nasıl ilişkilendirileceğine dair bir yön tarif edilmeye çalışılıyor.
Bence tartışmaya değer olan esas tarafı budur. Geçmiş ne çöpe atılabilir ne de dondurulabilir. Marx, Louis Bonaparte’ın 18 Brumaire’inde insanların kendi tarihlerini yaptıklarını ama bunu kendi seçtikleri koşullar içinde yapmadıklarını söyler. Önümüzde hazır bir masa yok. Tarihe istediğimiz yerden başlayamıyoruz.
Biz de başlayamayız. Türkiye komünist hareketinin yüz yılı aşkın tarihi bütün başarıları, yenilgileri, ayrılıkları ve yanlışlarıyla önümüzde duruyor. Bu tarihten utanmanın anlamı olmadığı gibi onu dokunulmazlaştırmanın da yararı yok. Sadece yenildik. Artık kaybettik teslim oluyoruz demedik.
Bildirgenin bu konuda aldığı tutumu doğru buluyorum. Metin kendisini açık biçimde Marksist-Leninist bir zeminde tanımlıyor. En önemlisi tarihsel mirası bir tür soy kütüğü meselesine çevirmiyor. Kimin hangi gelenekten geldiğinden çok, bugünün sosyalizm ve komünizm mücadelesinde nerede durduğuna bakmayı öneriyor.
Bu önemli. Çünkü Türkiye solu uzun yıllar geçmişte yaşanmış ayrılıkları bugünün meselesiymiş gibi taşımaktan çok enerji kaybetti. Bazen elli yıl önce yapılmış bir tartışmada alınan tutum, bugün birlikte mücadele edip edemeyeceğimizin ölçüsüne dönüştü. Oysa tarih böyle ilerlemiyor.
Hala birleşik muhalefet ve mücadele çağrıları var ama bu çağrılar belli bir program etrafında şekillenen çağrılar değil. Her hareket kendi çağrısını kendine göre yapıyor. Ama TKPlatform gelin birlikte yapalım diyerek 1 yıldır pek çok grup ve insanla bir araya gelip birlikte ortak bir bildirge hazırladı. Farkı burada ortaya çıkıyor bildirgenin.
Marx’ın yine 18 Brumaire’de söylediği gibi toplumsal devrim şiirini geçmişten değil gelecekten almak zorundadır.
Bu sözü severim. Geçmişi unutun demiyor Marx. Geçmişin kılığına girip geleceği kurmaya kalkmayın diyor. 1917’den öğreneceğiz ama 1917 Rusya’sında yaşamıyoruz. 1970‘lerin 80, 90 hatta 2000’li yılların ilk yarısındaki Türkiye’de de yaşamıyoruz. 1970’lerin sınıf hareketinden öğreneceğiz ama bugünkü işçi sınıfı yalnız büyük fabrikaların kapısından girip çıkan işçilerden oluşmuyor.
Bugün organize sanayi bölgelerinin işçileri var. Tersane işçisi var, moto kurye var, çağrı merkezi çalışanı var, market işçisi, sağlık emekçisi, büro çalışanı, mevsimlik tarım işçisi var, platform işçileri, e-ticaret depo işçileri, güvenlik işçileri, özel hastane işçileri, veri merkezi çalışanları, mevsimlik göçmen tarım işçileri, teknoloji – yazılım işçileri… O kadar çok alan sayılabilir ki. Bir de çalışma ile işsizlik arasında gidip gelen milyonlar var.
Bildirgenin sınıfı yalnız fabrika içinde aramaması bu yüzden doğru bir yaklaşım. İnsan fabrikada işçidir ama akşam evine gittiğinde kiracıdır. Bankaya borçludur. Çocuğunun eğitim masrafını düşünür. Markete gittiğinde fiyatlarla karşılaşır. Hastaneye gittiğinde sağlık sisteminin ne hale geldiğini görür. Emekli olduğunda bu kez aylığıyla yaşamaya çalışır.
Kapitalizm yalnız üretim bandında karşısına çıkmaz insanın. Hayatının hemen her alanına girer. Bildirge işçinin bu bütün hayatını görmeye çalışıyor. Kadınların, gençlerin, Kürtlerin, göçmenlerin, LGBTİ+ insanların ve ekoloji hareketlerinin sorunlarını da “esas mücadele yapıldıktan sonra bakılacak işler” diye bir kenara koymuyor.
Ben bunu doğru buluyorum. Ama burada hassas bir çizgi de var. Sınıf mücadelesini her şeyin üzerine yazıp diğer mücadeleleri görünmez hale getirmek yanlış olduğu gibi bütün mücadeleleri birbirinden bağımsız başlıklara ayırıp sınıf ilişkisini kaybetmek de başka bir yanlış olur.
Asıl mesele bağı kurabilmek. Bir kadın işçinin yaşadığı sömürü ile evdeki karşılıksız emeği arasındaki bağı. Bir köylünün toprağını elinden alan maden şirketiyle o şirketin sermaye birikimi arasındaki bağı. Bir gencin barınamamasıyla konutun yatırım aracına dönüşmesi arasındaki bağı. Bir Kürt işçinin hem sınıfsal sömürüye hem ulusal eşitsizliğe maruz kalması arasındaki bağı.
Althusser’in “üstbelirlenim” kavramı da biraz bunu anlatır. Toplumdaki çelişkiler saf halde karşımıza çıkmaz. Ekonomi vardır, devlet vardır, ideoloji vardır, ulusal sorun vardır, gelenek vardır. Bunlar birbirinin içine girer. Sınıf siyaseti bütün bunları görerek kurulmak zorunda.
Önce demokrasi, sonra sosyalizm mi?
Bildirgenin asıl tartışılması gereken yanına burada geliyoruz. Platform son toplantısıyla önemli bir tercih yapmış görünüyor. Demokratik Cumhuriyet, Sosyal Cumhuriyet ve Sosyalist dönüşümden söz ediyor ama bunları arka arkaya geçilecek üç ayrı istasyon olarak tarif etmiyor.
Benim daha önce bu konuda yaptığım değerlendirme şuydu: Artık elimizde demokratikleşme ve toplumsal örgütlenme mücadelelerini sosyalist devrime bağlayacak yönü çizen bir bildirge var. Bu, klasik anlamda “önce demokratik devrim tamamlanacak, sonra sosyalist devrime geçilecek” biçiminde iki ayrı aşamayı anlatan bir bildirge değil. Olması da muradımız değil.
Bildirge de bunu açıkça söylüyor. Demokratik Cumhuriyet, Sosyal Cumhuriyet ve Sosyalist dönüşümü birbirinden duvarlarla ayrılmış zorunlu aşamalar olarak değil, mücadele içinde iç içe geçen dönüşüm uğrakları olarak görüyor.
Bu ayrım küçümsenmemeli. Çünkü Türkiye solunun önünde yıllardır iki sorun duruyor. Bir kesim sosyalizmi öyle uzak bir geleceğe bırakıyor ki bugünün siyaseti giderek kapitalizmi demokratikleştirme programına dönüşüyor. Diğer tarafta ise günlük demokratik mücadeleleri, barış talebini, kadın mücadelesini, Kürt sorununu, ekoloji direnişlerini, hatta ücret mücadelesini bile sosyalist devrim karşısında ikincil gören yaklaşımlar çıkabiliyor. İkisi de çıkmaz sokak.
İşçinin ücret mücadelesi yalnız daha yüksek ücret istemek değildir. İşçi bu mücadele içinde örgütleniyorsa, patron karşısında kendi gücünü görüyorsa, birlikte karar almayı öğreniyorsa orada sınıf bilincinin gelişebileceği bir alan vardır.
Köylü köyünün deresine yapılacak HES’e, yaylasını maden adına işgal eden şirkete karşı örgütlenirken yalnız suyunu ve toprağını savunmaz. Şirketle, devletle, sermayenin çıkarlarıyla karşı karşıya gelir. Kendi yaşam alanı üzerinde söz söyleme hakkını savunur.
Emekliler insanca yaşayacak bir aylık için yan yana geldiğinde mesele birkaç bin liralık artıştan ibaret değildir. Örgütlü davranmayı öğrenirler. Demokratik mücadeleyi sosyalizmden koparmamak dediğimiz şey bana göre budur. İnsanlar sosyalizme bir kitabın son sayfasını okuyarak gelmeyecekler. Kendi hayatları içinde karşılaştıkları sorunların nedenlerini görerek, birlikte mücadele ederek, bazen kazanıp bazen yenilerek gelecekler.
Bildirgenin sonunda söylenen “Bütün sorunlarınız sosyalizmde çözülecek demek çözüm değildir” düşüncesini bu yüzden önemli buluyorum. Ama metinde bana göre düzeltilmesi gereken bir ifade de var. “Hedefimiz: Sosyalizm ve Komünizm” bölümünde sosyalizm stratejik amaç olarak ortaya konulurken, kısa vadeli hedefin Türkiye’nin demokratikleşmesi ve demokratik toplumun kurulması olduğu söyleniyor.
Bu cümle tek başına bırakıldığında eski aşamacı anlayışı çağrıştırabilir. Önce demokratikleşme tamamlanacak, sonra sosyalizm gündeme gelecekmiş gibi okunabilir. Metnin devamı böyle söylemiyor. Hatta tam tersini söylüyor. Yine de ileride hazırlanacak programda bu nokta daha açık hale getirilmeli.
Demokratik Cumhuriyet, Sosyalist mücadele başlamadan önce tamamlayacağımız ayrı bir iş olmamalı. Demokrasi mücadelesinin içinde sınıfın örgütlü gücü büyümeli. Bugünkü mücadele yarının sosyalizmine bırakılmamalı; sosyalist yön bugünkü mücadelede görünür olmalı. Aradaki fark birkaç kelimelik görünebilir. Ama siyasette değildir.
Lenin’i tekrarlamak değil, Lenin gibi davranabilmek
Lenin’in “Devrimci teori olmadan devrimci hareket olamaz” sözünü yüz yıldan fazla oldu tekrarlarız. Doğrudur. Ama teoriyi tekrarlamakla da devrimci hareket olmuyor. Kâğıt üzerinde kusursuz bir programınız olabilir. Fabrikanın kapısından içeri giremiyorsanız ne işe yarar? Mahallede kimse sizi tanımıyorsa? Köylünün maden şirketine karşı verdiği mücadelede yoksanız? Gençlerin ne yaşadığını bilmiyorsanız? Emeklinin sofrasına ne koyamadığını görmüyorsanız? Teori hayatla buluştuğunda anlam kazanır.
Bildirgenin Platform Kolektifleri ve Meclisler üzerinde durmasını bu açıdan önemsiyorum. İşyeri, mahalle, köy ve kentlerde insanların kendi sorunlarını konuşacağı, karar alacağı ve harekete geçeceği Meclislerin kurulmasından söz ediliyor. Bu örgütlenmeler gerçekten kurulabilirse mesele yalnız Platformun büyümesi olmaz. İnsanların kendi hayatlarına ilişkin karar süreçlerine katılması başlı başına bir siyasal eğitimdir. Bugünkü düzende insanlara ne öğretiliyor? Beş yılda bir oyunu ver, sonra evine git. İşyerinde patron karar verir. Kent hakkında belediye karar verir. Ülke hakkında hükümet karar verir. Ekonomi hakkında sermaye karar verir. Sonra bir gün sosyalizmden söz ediyor ve insanlara “artık siz yöneteceksiniz” diyoruz.
Nasıl yönetecek? İnsan yönetmeyi de mücadele içinde öğrenir. Toplantıda konuşmayı, karar almayı, temsilci seçmeyi, seçtiğini denetlemeyi, gerekirse değiştirmeyi. Bunların hiçbiri gökten inmiyor. Bildirgedeki Meclis fikrinin bana göre asıl anlamı burada.
Fakat burada cevap bekleyen sorular da var. Bu Meclisler nasıl birleşecek? Mahalle Meclisiyle işyeri Meclisi arasında nasıl bir ilişki kurulacak? Platform Kolektifleri Meclisleri yöneten yapılar mı olacak, yoksa onların içinde çalışan komünistlerin örgütü mü? Sendikalarla ilişki nasıl kurulacak? Yerel kararlarla merkezi siyasal irade arasında uyuşmazlık çıktığında ne olacak? Temsilciler nasıl seçilecek ve nasıl geri çağrılacak? Bildirge bunların hepsine cevap vermiyor. Bence vermek zorunda da değil. Adı üzerinde, bildirge.
Ama önümüzde hazırlanacak program varsa asıl uğraşmamız gereken konulardan biri bu olmalı. Çünkü Sosyalist Demokrasi dediğimiz şey güzel cümlelerden ibaret kalmamalı. Kurumu, kuralı, denetimi olmak zorunda.
Gramsci bize ne söylüyor?
Gramsci’nin bugün yeniden çok konuşulmasının nedeni var. Ben de son zamanlarda fazla Gramsci okumaya başladım. Belki de bizlerin eksiği de şimdiye kadar fazla ilgi göstermemizdir. Kapitalist devletin yalnız hükümetten, polisten, ordudan, mahkemeden oluşmadığını gördü. Egemen sınıfın iktidarı toplumun içine yayılır. Okulda, basında, kültürde, dinde, ailede, gündelik alışkanlıklarda kendini yeniden üretir.
Yani egemen sınıf yalnız zor kullanarak yönetmez. İnsanların önemli bir bölümünün rızasını da üretir. Türkiye’de bunu görmek zor değil. Yoksulluğu yaşayan insan bazen kendisini yoksullaştıran düzene oy verebiliyor. İşçi patronun çıkarını kendi çıkarı sanabiliyor. Köylü toprağını elinden alan politikayı destekleyebiliyor. Emekli kendisini açlığa mahkûm eden iktidara bağlılığını sürdürebiliyor. Bunu yalnız “bilinçsizlik” diyerek açıklayamayız. Egemenlik tam da böyle kuruluyor. Gramsci’nin hegemonya meselesi burada işe yarıyor.
O halde komünist siyaset yalnız seçimden seçime ortaya çıkan ya da devlet iktidarının ele geçirileceği günü bekleyen siyaset olamaz. Toplumun içinde çalışmak gerekir. Sendikada. Mahallede. Köyde. Okulda. Kültür alanında. Kadın hareketinde. Ekoloji mücadelesinde. İşyerinde.
Gramsci’nin mevzi savaşı dediği şey de herhalde biraz budur. Ama bunu reformculukla karıştırmamak gerekir. Mevzi kazanmak oraya yerleşip kalmak değildir. O mevziyi başka mücadelelerle birleştirip güç ilişkisini değiştirmektir. Bildirgenin önündeki önemli sınavlardan biri de burada olacak. Meclis kurmak yetmez. Dernek kurmak yetmez. Bir sendikada etkili olmak da yetmez. Bütün bunların sermaye egemenliğine karşı ortak bir siyasal iradeye dönüşmesi gerekir. Yoksa herkes kendi alanında iyi işler yapar ama düzen yerinde durur.
Sosyalizm yalnız mülkiyet meselesi değildir
Bildirgenin Sosyalizm tarifinde de dikkatimi çeken bir taraf var. Üretim araçlarındaki özel mülkiyetin kaldırılmasını gerekli görüyor fakat mülkiyetin devlete geçirilmesini tek başına yeterli saymıyor. Yirminci yüzyılın Sosyalizm deneyimlerinden sonra bu konuya dönmemiz gerekiyordu zaten.
Devletleştirme ile toplumsallaştırma aynı şey değildir. Fabrikanın sahibi özel patron değil de devlet olduğunda sorun kendiliğinden çözülmüş olmuyor. O fabrikanın nasıl üretim yapacağına kim karar veriyor? İşçi karar süreçlerinin neresinde? Üretim toplumun ihtiyacına göre mi yapılıyor, yoksa yukarıdan alınmış kararların uygulayıcısı mı olunuyor?
Bildirge çalışanların ve toplumun üretim, yatırım ve bölüşüm kararlarında söz ve karar sahibi olmasını savunuyor. Doğru olan yön bu. Burada önemli olan yalnız mülkiyetin toplumsallaşması da değil. Kararın ve iktidarın da toplumsallaşması gerekiyor. Yoksa özel patronun yerini devlet yöneticisinin aldığı, işçinin yine yalnız kendisine verilen işi yaptığı bir düzen ortaya çıkar. Bunun adına devlet mülkiyeti denebilir ama Sosyalizm demek güçleşir. Sosyalizm insanların yalnız üretim araçlarıyla ilişkisini değil, karar alma süreçlerindeki yerini de değiştirmek zorunda. Bildirgenin geri çağrılabilir yöneticilerden, toplumsal denetimden ve çalışanların karar gücünden söz etmesini bu nedenle önemsiyorum.
Fakat yine işin zor kısmı bundan sonra başlıyor. Toplumsallaştırılmış mülkiyet nasıl işleyecek? Merkezi planlamayla yerel kararların dengesi nasıl kurulacak? İşyerindeki işçinin karar hakkıyla bütün toplumun ihtiyacı çatıştığında hangisi esas alınacak?
Bildirge geçiş döneminde farklı mülkiyet biçimlerinin ve piyasa mekanizmalarının belirli ölçülerde var olabileceğini de söylüyor. Olabilir. Ama piyasanın yeniden sermaye birikimi yaratmasını ne engelleyecek? Yeni ayrıcalıklı tabakaların ortaya çıkmasının önüne nasıl geçilecek? Bürokrasinin toplum üzerinde yeniden bir güç haline gelmemesi nasıl sağlanacak? Bunların hiçbiri kolay soru değil. Zaten yüz yıldır sosyalistlerin tartıştığı meseleler. Ama geçmişte yanlış yaptığımız yerleri görüp soruları sormaktan kaçarsak yeni bir şey kuramayız.
Althusser, Marksizm’i hazır cevapları olan kapalı bir inanç sistemi gibi okumuyordu. Onun asıl katkılarından biri de ideolojinin toplumsal kurumlar içinde nasıl yeniden üretildiğini göstermeye çalışmasıydı. Buradan çıkarılacak ders açık. Mülkiyet biçimini değiştirmek yetmez. İnsanın düşünme, yönetme ve yaşama biçimini de değiştirecek bir toplumsal dönüşüm gerekir. Bu ise emirle olmaz.
Eylem programına bakınca
Bildirgenin arkasına eklenen Eylem Programı ise işi genel ilkeler düzeyinde bırakmıyor. Haftalık çalışma süresinin 35 saate indirilmesinden taşeron sisteminin kaldırılmasına, grev yasaklarının son bulmasından özelleştirilen temel işletmelerin yeniden kamulaştırılması ve toplumsallaştırılmasına kadar oldukça somut talepler var. Yerel Halk Meclisleri, kayyım uygulamasının kaldırılması, ana dil hakkı, bölgesel özerklik, kadınların sosyal güvenceye alınması, ücretsiz eğitim, sağlık ve konut gibi başlıklar da programın parçası.
Bunların önemli bir kısmını cesur buluyorum. Çünkü program yalnız “sosyalizm istiyoruz” demekle yetinmiyor, bugünün insanına, bugünkü hayatında neyin değişeceğini söylemeye çalışıyor. Bir siyasal programın sokağa değdiği yer de burasıdır.
Ama burada bildirgenin kendi içinde tartışılması gereken bir gerilim de görüyorum. Bildirgenin teorik bölümü geçmiş sosyalizm deneyimlerini eleştirel biçimde değerlendiriyor. Devletleştirmeyi tek başına sosyalizm saymıyor, toplumsal denetimden, çoğulculuktan, meclislerden ve insanların doğrudan karar süreçlerine katılmasından söz ediyor. Eylem Programının bazı maddelerinde ise eski sosyalist programlardan tanıdığımız daha devlet merkezli bir dil yeniden ortaya çıkıyor.
Devlet yapacak, devlet düzenleyecek, devlet kuracak, devlet denetleyecek. Elbette kapitalizmden çıkışın bir iktidar ve devlet meselesi olmadığı söylenemez. Devleti yok sayarak sosyalizm kurulmaz. Ama bildirgenin kendi teorik iddiasını sonuna kadar götüreceksek soruyu biraz değiştirmemiz gerekiyor: Devlet ne yapacak sorusunun yanına, toplum bunu nasıl yönetecek sorusunu da koymak zorundayız.
Örneğin bir işletmenin devletleştirilmesi başka şeydir, o işletmenin çalışanların ve toplumun demokratik denetimine açılması başka şey. Sosyal konut yapmak başka şeydir, o konut politikasının mahallelerde yaşayan insanların karar süreçlerine katılmasıyla belirlenmesi başka şey. Yerel halk meclislerinden söz ediyorsak bunların yalnız talepleri yukarıya ileten yapılar değil, karar gücüne sahip örgütlenmeler olup olmayacağını da tartışmamız gerekir.
Belki bildirgenin en ilginç çelişkilerinden biri burada. Teorik bölüm yeniyi arıyor, Eylem Programının bazı yerlerinde ise eski dünyanın dili hâlâ kendisini hatırlatıyor.
Bunu bir kusur avcılığı olarak söylemiyorum. Tam tersine, önümüzdeki tartışmanın nerede yoğunlaşması gerektiğini gösterdiği için önemli buluyorum. Geçmişin sosyalizm deneyimlerinden vazgeçmeden onların devletçi ve bürokratik yanlarını aşmak istiyorsak, bunu yalnız teoride değil programın somut maddelerinde de göstermemiz gerekiyor.
Bildirge hayatın içine girmek zorunda
Bildirgenin sonundaki yaklaşımı bu yüzden kendime yakın buluyorum. Metin kendisini toplum adına yukarıdan hazırlanmış değişmez bir reçete olarak görmüyor. Güncel taleplerin, örgütlenme biçimlerinin ve mücadele araçlarının hayat içinde sınanacağını söylüyor. Zaten başka türlüsü olamaz. Bir programı masada yazarsınız ama doğru olup olmadığını masa göstermez. Hayat gösterir.
Karadeniz’in bir vadisinde maden şirketine karşı köylülerle yan yana geldiğinizde görürsünüz. Bir tekstil fabrikasının kapısında işçilerle konuştuğunuzda görürsünüz. Emekliler aylıklarıyla ay sonunu getiremediklerinde, gençler yurda giremediğinde, kadınlar güvencesiz işlerde çalışırken bir de evin bütün yükünü sırtlandığında programdaki cümlelerin hayatta karşılığı olup olmadığı ortaya çıkar.
Yanlışsa değiştirirsin. Eksikse eklersin. İşe yaramayan örgütlenme biçiminde ısrar etmezsin. Ben Leninizm’i biraz da böyle anlıyorum. Lenin’i tekrar etmek Leninist olmak değildir. Lenin kendi zamanının somut koşullarını inceledi ve o koşullarda ne yapılması gerektiğini aradı. Bugün yapılacak şey de budur. Yüz yıl önce verilmiş cevapları ezberlemek yerine bugünün sorularını sormak.
Bildirgenin “süreklilik içinde yenilenme” dediği şeyi ben böyle okuyorum. Süreklilik Sosyalizm hedefidir. Süreklilik sınıfsız ve sömürüsüz toplum düşüncesidir. Süreklilik işçi sınıfının kendi bağımsız siyasal gücüne duyulan ihtiyaçtır. Ama oraya hangi yoldan gideceğimiz, hangi örgüt biçimlerini kullanacağımız, hangi ittifakları kuracağımız değişebilir. Değişmek zorundadır da.
Yeninin kendisi değil, yolu olabilir
Şimdi yeniden Babalar ve Oğullara dönebiliriz. Pavel’in dünyası gidiyordu. Bazarov bunun farkındaydı. Ama Bazarov’un önünde başka bir sorun vardı: Eskiyi reddetmek, yeniyi kurmaya yetmiyordu. Bizim de önümüzde benzer bir sorun var.
Kapitalizmin insanlığı nereye götürdüğünü artık uzun uzun anlatmaya gerek kalmıyor. İnsanlar bunu yaşayarak görüyor. Sabah pazarda görüyor, fabrikada görüyor, kira öderken görüyor, savaşa gönderilen çocuklarında görüyor, deresini elinden almaya gelen şirkette görüyor.
Sorun şu: Bütün bunların karşısına ne koyacağız? Geçmişin Sosyalizm’ini aynen yeniden kuramayız. Daron Acemoğlu gibi liberallerin yaptığı ve “işçi sınıfı liberalizmi” diye anlattığı şekilde Kapitalizmi biraz daha insaflı hale getirmenin peşine de düşemeyiz.
O zaman yenisini kurmak zorundayız. TKPlatform Bildirgesi bunun tamamlanmış cevabı değil. Bence iyi ki değil. Tamamlanmış olduğunu iddia etse hayatla ilk karşılaşmasında duvara çarpardı. Ama bazı taşları yerine koyuyor. Kapitalizmin demokratik restorasyonunu nihai hedef olarak kabul etmiyor. Demokrasi mücadelesini Sosyalizm sonrasına bırakmıyor. İşçi sınıfının bağımsız siyasal gücünü temel alıyor ama diğer özgürleşme mücadelelerini küçümsemiyor. Sosyalizmi yalnız devlet mülkiyetine indirgemiyor. Toplumun karar süreçlerine doğrudan katılımını savunuyor. Geçmişten kopmuyor ama geçmişin içinde de kalmak istemiyor. Bunların hepsi tartışmaya değer.
Eleştirilecek yerleri de var elbette. Demokratik Cumhuriyet ile Sosyalist dönüşüm arasındaki bağ daha açık kurulmalıydı. İşçi sınıfının siyasal öncülüğünün bugün nasıl kurulacağı daha fazla somutlaştırılmalıydı. Platform Kolektifleriyle Meclislerin ilişkisi belirginleştirilmeliydi. Sosyalist ekonominin ve demokratik planlamanın nasıl işleyeceği üzerine daha fazla düşünülmeliydi. Bunları tartışırken gözden kaçırmışız demek.
Bunları yapmak bildirgeyi zayıflatmaz. Tersine geliştirir. Çünkü biz bir inanç metni yazmıyoruz. Önümüzdeki yolu bulmaya çalışıyoruz.
Gramsci’nin dediği gibi eski ölüyorsa ve yeni henüz doğamıyorsa, bizim işimiz ölmekte olanın başında beklemek olamaz. Yeninin doğabileceği toplumsal gücü yaratmamız gerekiyor. Belki bu bildirge o yeninin kendisi değildir. Ama yolunu arayanların eline verilmiş bir harita, kılavuz olabilir. Haritanın doğru olup olmadığını ise yürüdükçe göreceğiz. Fabrikada, mahallede, köyde, okulda, sendikada, kadınların, gençlerin, emeklilerin, köylülerin ve bütün ezilenlerin mücadelesinde.
Çünkü sonuçta Sosyalizm üzerine ne kadar konuşursak konuşalım, onu gerçek bir seçenek haline getirecek tek şey insanların kendi yaşamlarını değiştirmek için örgütlü biçimde harekete geçmesidir.
Eski gerçekten ölüyor.
Şimdi önümüzde daha zor bir iş var:
Yeniyi kurmak.