Büyük İşçi Önderi Kemal Türkler Doğumunun 100’üncü Yılında Unutulmadı, Unutulmayacak!
Hayatını işçi sınıfının hak ve özgürlük mücadelelerine adamış büyük işçi önderi Kemal Türkler’i, faşist katillerce pusu kurularak katledilişinin 46. Yılında ve doğumunun 100. Yılında rahmetle ve minnetle anıyoruz. Kemal Türkler 22 Temmuz 1980 günü sabah sendikaya gelmek üzere arabasına binerken çapraz ateşle öldürüldü. Katiller olay yerinden kaçtı, yakalanmadı. Açılan dava yıllarca süründürülerek zaman aşımına bırakıldı, cinayeti işleyenlerde, cinayet emrini verenlerde bilinmesine rağmen cezalandırılmadı.
Kemal Türkler’in hayatı, Türkiye’de ilk sendika yasalarının çıkarıldığı 1947’den itibaren bu mücadelenin her aşamasına yön veren, bir basamak yükselten, yeni ufuklar açan, işçi sınıfıyla bütünleşmiş bir hayattır. Kemal Türkler,1954 yılında o zamanki adıyla İstanbul Demir-İş Sendikasının Bakırköy şubesi sekreteriyken, aynı yıl adı Türkiye Maden, Madeni Eşya ve Makine Sanayii İşçileri Sendikası olarak değiştirilen ve önemli mücadelelere öncülük edecek olan Türkiye Maden-İş Sendikası’nın genel başkanlığına seçilmiştir. O günden itibaren Maden-İş sendikasının 26 yıl aralıksız genel başkanlığını yapmış ve işçi sınıfının mücadele tarihinde önemli izler bırakan tüm eylemlerde öncülük ve liderlik yapmıştı. Türkiye işçi sınıfı tarihinin de önemli bir kesitini oluşturan bu süreci ana hatlarıyla hatırlayarak Kemal Türkler’i, hayatını ve mücadelesini biraz daha yakından tanıyabiliriz. İşçi sınıfının genç kuşaklarına onun hayatı ile özdeşleşen mücadeleleri anlatmak ve anlamak bugünlere nasıl gelindiğini de anlamaktır. Tarihimize bu gözle bakmak; hangi eylemlerin hangi sonuçlar doğurduğunu görmeyi, bugün karşı karşıya olduğumuz sorunları kavramayı ve günün şartlarına uygun mücadele hattını da belirleyecektir.
Bir Anı
22 Temmuz 1980 günü, elim haberi duyup sendikaya gelen Kemal Türkler’in Emayetaş fabrikasında çalışırken ustası olan Sadık Çalışkan bana kederli ve ama öfkeli bir tavırla “Kemal’i koruyamadınız” demişti. Ne dediğini o anda tam anlayamamış ama içimde acımı derinleştiren bir iz kaldığını fark etmiştim. Aradan yıllar geçti. Maden-İş tarihi çalışma grubu olarak, Maden-İş ve DİSK’in tarihini ele alan “DERİNDEN GELEN KÖKLER” kitabı üzerinde çalışırken bu anımı da Kemal Türkler’in kızı Nilgün’e ilettik ve onun da katkılarını istedik. Nilgün, bu notu okuduktan sonra “Halit Erdem acı duymakta haklıdır” diyerek babasıyla bir söyleşisini aktarmıştı: Bir gün babasına, “tehditlerin arttığını biz de duyuyoruz, bunun için daha başka önlem alınması gerekmiyor mu?” diye sorduğunda Kemal Türkler’in cevabı şu olmuş; “Kızım, önlem alınması gerekiyorsa onu örgütüm düşünür ve bana söyler”.
Günün farkında olmak
O günleri yaşayanlar hatırlar; Sol kesimden olanlar konuşmalarına, yazılarına faşizm tehlikesinden söz ederek başlıyordu. Faşizmi kitaplardan okuduklarımızla hayal edebiliyorduk. Türkiye faşizmi yaşamamıştı. Bu nedenle de üzerine çok konuşup, çok sözü edilmesine rağmen o gün nasıl bir aymazlık içinde olduğumuzu göremedik. Kemal Türkler’i gerçekten koruyamadık. Grevlerimizi, haklarımızı, sendikalarımızı koruyamadık. İki ay sonra gelen 12 Eylül faşizmi bunu bize tarif edilmez acılarla yaşattı. Grevde olan on binlerce işçi; değil faşist cuntaya karşı, ekonomik hakları için bile direnemedi. Faşizmin saldırılarına karşı koyacak bir örgütlenme içinde değildik. Sonuçlar biliniyor. Her şey unutuldu. Cuntacılara karşı 30 yıl sonra açılan davaya ne kadar sahip çıkıldı? 12 Eylül darbecileri ile yüzleşilmedi. İnsanlık suçu işleyenler, işkenceciler yargılanmadı. Bugün yaşanan zorlukların temelleri 12 Eylül 1980’de atıldı. Bu tespitleri yaparken şu soruda akla geliyor: Bugün yaşadıklarımızın ve de yaşayacaklarımızın gerçekten farkında mıyız?
UZUN SOLUKLU MÜCADELE
Ben kişisel olarak Kemal Türkler’i çok geç tanıdım: onunla 1977 yılı Eylül ayında yapılan Maden-İş’in 22. genel kurulunda Yürütme Kuruluna seçilmemle başladı ve Maden-İş Yürütme Kurulunda süren birlikte çalışmam 22 Temmuz 1980’de sona erdi. Ne yazık ki onun yakın mesai arkadaşları birer birer hayattan ayrıldı. Şu anda Kemal Türkler’i en iyi tanıyanlardan biri Hüseyin Ekinci’dir. Ben de hem kişisel deneyimlerim hem de okumalarım sonucu Kemal Türkler ile özdeşleşen özelliklerin birkaçını ele almaya çalışacağım; bir olaya nasıl bakılacağına ve nelerin önemli olduğuna dikkat çekmeye ve bugüne dair önerilerimi güçlendirmeye çalışacağım. Ayrıca ele aldığım her olayda kaygım, tarihte yaşananlarla bugünkü sorunlar ve mücadele yolları arasında bağ kurmak olacaktır. Eğer bu kaygı olmazsa hatıralarımızı veya içi boş övgülerimizi her zaman yazabiliriz. Ama bunlardan bir ders çıkaramayız.
1950’li yıllarda sendikacılık
Sendika tarihimizde en az bilinen 1950’li yıllar sendikacılığının üzerinde durmak önemlidir; benim de kendilerinden dinlediğim eski kuşak sendikacılar; koltuklarının altında fabrikalardaki “iş ihtilafı” dosyaları ve “işçi mümessilleri”yle Bölge Çalışma Müdürleri ve hakem kurullarıyla tartışmalarını anlatırlardı. Maden-İş böyle var oldu. Bu anlatıyı tamamlayan Maden-İş Sendikasının kurumlaşması ve büyümesiyle ilgili üç meseleyi ele alacağım.
Kemal Türkler’in o yıllarda önem verdiği ve üzerinde çalıştığı konulardan birisi işçi temsilciliği kurumuydu;
İşçi temsilciliği seçimlerini patronların sultasından çıkarmak, işçileri patronlar karşısında yalnız bırakmamak, sendikanın, dolayısıyla örgütün gücünü işçilerin arkasında olduğunu hissettirmekti. İşçi temsilciliği, 1936 iş kanununda da vardı, bu kişiler çoğunlukla patronun gösterdiği adaylar arasından ve patronların gözetiminde yapılan seçimlerle belirleniyordu. Kemal Türkler, işçi temsilciliği yerine sendika temsilciliği kavramını getirdi ve işçilerin kendi adaylarını çıkarmasını ve seçmesini özendirdi.
Maden-İş, seçimlerde patronun gösterdiği adayların karşısına işçi adaylarının çıkmasını sağladı, onları sendikal konularda bilgilendirdi, eğitti ve sendikal bilinç kazandırdı. Bunun üzerinden fabrikada çalışan tüm işçilere de kendi adaylarını seçmelerini ve bu sayede daha iyi haklar elde edeceklerini anlattı. İşçi temsilciliği üzerinde başlatılan bu mücadele işçilere bir sendikal aidiyet; seçilen işçilere de sendika temsilcisi olarak özgüven kazandırdı, kendilerine işçi haklarını koruma ve bu uğurda mücadele misyonu yüklediler. Sendika temsilcileri işçilerin güvenini kazandılar ve Kemal Türkler’in şahsında cisimleşen mücadeleci işçi lideri kavramına hayat verdiler. İşçi temsilciliği yerine giderek yerleşen sendika temsilciliği, Maden-İş’in, mücadeleci sendikacılığın temel taşları haline geldi. 1963 yılında sendikalar kanununu çıkarıldığında Maden-İş sendikası metal işkolunun en güçlü ve sayısal olarak büyük sendikası haline gelmişti. Kemal Türkler’in sınıf sezgisi, bir mücadele geleneği yarattı. Daha sonraki yıllarda yaşanan işçi direnişleri, fabrika işgalleri, 15-16 Haziranlar, 1 Mayıs gösterileri, DGM direnişleri bu geleneğin devam ettirilmesiyle gerçekleşti.
Bir diğer konu; “Tabanın söz ve karar hakkı” kavramıydı;
O yıllarda patronlar, işçilerin örgütlenmesini mülkiyet hakkına müdahale kabul ediyor, yetkilerini paylaşmaya ve herhangi bir hak üzerine konuşmaya bile yanaşmıyordu; işçilerin kendi kontrolündeki sendikalara üye olmasını istiyordu. Böylece, işçileri kanunlara yaslanarak düşük ücret ve kötü çalışma şartlarına razı ediyordu. İşçiler buna isyan etti. Sınıf mücadelesinin temelleri böyle atıldı. Devlet,1963 yasalarında bir baraj daha kurarak temsilci seçimini kanunla “sendika yönetimlerine” bırakmıştı; bu kural halen geçerlidir ve bürokratik sendikaların sendika yönetimlerini ellerinde tutmasının en önemli aracıdır. Bugün de sendika temsilcileri yetkili sendika tarafından atanıyor. Kemal Türkler’in sendikal mücadeleye getirdiği en önemli kazanımlardan biri de Maden-İş’in ve DİSK’in de temel ilkesi olarak kabul edilen “tabanın söz ve karar hakkı” ilkesidir. Bu sayede mücadeleci sendikacılık önemli bir ivme kazandı. Fabrikalarda “temsilcilik seçimleri” yapılıyor, sendika bu seçilenlerin yasal temsilci olarak atamasını yapıyordu. Bu sayede söz ve karar hakkı yine işçilerde oluyor, sendika bir organizasyon olarak işlev görüyordu.
Devletin 1963 yasalarıyla getirdiği vesayet sadece bu da değildi: işyeri ve işkolu barajı sayesinde devlet eliyle sermaye istediği, çoğu zaman kendi kurdurduğu sendikayı yetkili olarak kabul ediyor ve işçilerin kendi istediği sendikayı özgürce seçme hakkını gasp etmiş oluyordu. Bunun en basit çaresi referandum yoluyla sorunu çözmek iken sosyal demokratından, liberaline hiçbir hükümet bu kararı vermedi. Türkiye işçi sınıfı tarihine damgasını vurmuş fabrika işgalleri, grev ve direnişlerin ana nedeni referandum hakkının olmamasıydı.
Yasallıkla meşruiyet arasındaki ince çizgi Kemal Türkler’in başkanlığını yaptığı dönemlerde işçi örgütlenmesinin en büyük ve etkili silahı oldu. İşçiler yasalarda olmayan ancak haklı olduklarına inandıkları sorunları çözmede meşru haklarına, direnme haklarına başvurdu. 15-16 Haziran büyük işçi direnişi, yasal değildi ama meşruydu; kazanımlar haklı olmaktan kaynaklanan bu meşruiyetle ve mücadele ile gerçekleşti. Direnişin başarısını sağlayan ikinci temel unsur demokrasiydi. İşçi demokrasisi aynı zamanda işçilerin birliğini sağlayan bir güçtür. Gerçek manada “İşçi Meclisleri” oluştu. Adalet Partisi’ne, Cumhuriyet Halk Part’si’ne, Türkiye İşçi Partisi’ne oy veren, destekleyen işçiler kendi tuttukları partilerin değil kendi haklarını savunan örgütlerinin kararlarını dikkate aldılar. Tartışmalara herkes katıldı. Herkes sözünü söyledi. Önerisini yaptı. Gerçek bir demokratik süreç yaşandı. Tabanın gücü harekete geçti. Fabrikalar arasında yatay bağlar kuruldu. Eylem biçimlerine, yürüyüşlere işçiler kendileri karar verdi. Bu güçle barikatlar aşıldı. Polis saldırısının olmadığı yerde hiçbir olay olmadı. Halk, esnaf, gençlik işçinin yanındaydı.”
Ve DİSK’i büyüten ve güçlendiren irade
15-16 Haziran Direnişi’nin etkileri dalga dalga yayıldı, sendikal ve siyasal çevrelerde tartışmalar yaşandı: Türk-İş’teki sosyal demokrat sendikacılar ayrı bir konfederasyon kurulması fikrini tartışmaya başlamıştı. Bu sıralarda, 1975 yılında DİSK 5. Kongresini erken yapmış önemli kararlar alarak yönetim kadrolarını yenilemiş, örgütlenme atağına geçmişti.
Kemal Türkler’in sendikal harekete yön veren ileri görüşlülüğü bir defa daha bu çalkantılı günlerde ortaya çıktı: bilindiği gibi, DİSK’in kurucuları daha çok sol görüşlü sendikacılardı, ancak DİSK’in örgütlenmesi, DİSK’e inanmış işçilerin ve kadroların mücadelesiyle gerçekleşmişti. Kemal Türkler’in en önemli özelliği işçi sınıfına inanmak ve güvenmekti. Bu nedenle de DİSK’in büyümesini, daha fazla üyeye sahip olmasını amaçlıyordu. İşçilerin aydınlatılması, mücadele içinde gerçekleşecekti, bu nedenle de işçilerin DİSK’te örgütlenmelerini, DİSK’e bağlı sendikalara katılmasını savunuyordu. Mücadele işçileri bilinçlendirecek, onları sınıf mücadelesinin çetin koşullarına hazırlayacaktı. Farklı görüşte de olsalar sendikaların DİSK’e katılması daha büyük bir etki ortaya çıkaracak, işçileri Türk-İş bataklığından kurtaracaktı.
1975 kongresinden sonra DİSK, sanayi kentlerine sıkışmış halden kurtulmuş Ceylanpınar’dan Murgul’a, İskenderun’dan Samsun’a Türkiye’nin dört bir yanında örgütlenen sözü dinlenir, beşyüzbinlerin katıldığı 1Mayıs’lar düzenleyen, metal sanayicilerinin dayatmalarına karşı sekiz ay süren grevler örgütleyen bir konfederasyon haline geldi.
Sonuçları biliniyor. Kemal Türkler’in liderliği, öngörüsü, kararlı duruşu, yetenek ve çalışkanlığı Türkiye sendikal hareketine teorik ve eylemsel pek çok deneyim kazandırdı. Onun liderliği; uzun ve zengin birikimlerle dolu işçi sınıfının tarihinde ki rolüne dayalıdır. Bütün bu gelişmelere rağmen 1977 Aralık ayında yapılan DİSK’in 6. Genel Kurulunda Kemal Türkler DİSK genel başkanlığına seçilmedi: O dönem Cumhuriyet Halk Partisi’nin parti çıkarlarını öne alan, bir direnç odağını etkisizleştirme operasyonuna DİSK içindeki sol kesimler ortak oldular. Bunlar fayda etmedi; DİSK Abdullah Baştürk’ün başkanlığı döneminde de mücadeleci, sol kimliğini korudu. Kemal Türkler’in ve Maden-İş’le birlikte birçok sendika yöneticisinin DİSK’ten ihraç edilmesi talihsiz bir karardı.
Kemal Türkler ve ihraç edilen sendikalar tekrar DİSK üyeliğine alındılar. Mücadele devam etti. Ancak üzerinde tartışmaların halen devam ettiği ve bugünkü sendikal politika ve tavır alışlara da yansıyan bir meseleyi belirtmek istiyorum: Kemal Türkler öncelikle Maden-İş Sendikasını büyütmek ve sermaye karşısında güçlü bir konum elde etmek için her siyasal görüşten işçilerle ve sendikacılarla birlikte çalıştı. Partili, partisiz ayrımı yapmadı; kendisi 12 Mart darbecileri tarafından kapatılıncaya kadar Türkiye İşçi Partisi yönetiminde olmasına rağmen TİP sendikal çalışmalarda ve sendikal politikaların belirlenmesinde sendikanın iç işlerine karışmadı. Cumhuriyet Halk Partisi’nin milletvekili olma teklifini geri çevirdi, işçilerin milletvekili olmasını önerdi. Başbakan Bülent Ecevit’in bu TKP’li’lerden kurtul önerisini reddetti. TKP’li sendikacılara karşı tutum almadığı eleştirildi. Oysa TKP’liler sadece işçi sınıfından yana oldular; Kemal Türkler sadece bunu gördü ve taktir etti. Onlarla çalışmakta bir sakınca görmedi.
Kemal Türkler’i büyük işçi önderi yapan bu basiretidir; işçi sınıfından yana olmak, bunu dile getirmek önemlidir, sonra bu sözün gereği yerine getirilmelidir. Bu nedenle bu toplantıda DİSK’in olmaması büyük bir eksikliktir. Velev ki farklı görüşte olsalar bile. Neden ve neyi savunduklarını dinlerdik. Kemal Türkler’in büyüklüğü buradadır ve bu meseleyi bir defa daha düşünmenin yararı olacağı kanaatindeyim.
Yeni bir anlayışla örgütlenme
Büyük sermaye tekelleri, Türkiye’yi dünyada yükselmeye başlayan neoliberal politikalara entegre olmaya zorladı. Sermayenin önündeki en büyük engel DİSK’ti. Kemal Türkler DİSK’in ana direği idi. Devlet ve emrindeki faşist çeteler onu tertiplenmiş bir cinayetle ortadan kaldırdılar. Kemal Türkler suikastından iki ay sonra, 12 Eylül 1980 askeri faşist darbesi yapıldı.
Bugün Türkiye’de emekçiler geçmişte yaşamış olduklarından çok daha çetin koşullarla karşı karşıyadır. Devrimci sendikalar güçsüzleştirilmiş, işçi sınıfının örgütlü gücü dağıtılmaya çalışılıyor. İşçi ve emekçiler iş güvencesinden yoksun, ağır şartlarda çalışmaktan bunalmış, ekonomik olarak borçlandırılmış, gelecekleri rehin alınmıştır. İşçi sınıfı ağır bir ideolojik bombardıman altındadır. Fabrikalarda, iş yerlerinde dün var olan sınıf dayanışması, parti ve kimlik siyasetleri ve kutuplaşmalarla bölünmüş, parçalanmıştır. Bu günleri aşmanın yolu, tarihimize derinlemesine, araştırmacı bir gözle bakılmasından geçiyor.
Bugün tarihsel bir eşiği aşma, barış ve demokratik bir Türkiye’yi kurma ya da daha baskıcı bir rejim altında yaşama seçeneği ile karşı karşıyayız. İşçi sınıfının tüm demokratik ve sol güçlerin birliğini sağlamanın yanında güçlü, büyük mücadelelerle sınanmış devrimci ve demokratik Kürt siyasal hareketinin hak ve özgürlük mücadelesi ile birleştirilmesi gerekiyor. Bizim tarihsel deneyimimiz hiçbir hakkın mücadele verilmeden alınamadığını gösteriyor. O nedenle demokratik güç birikimini büyütmemiz gerekiyor.
Özetle DİSK’in mücadelesinin bir ayağı işçi hakları uğruna mücadele ise bir ayağı da demokrasi mücadelesiydi. Kemal Türkler’in otuz üç yıla sığdırdığı bu yoğun mücadele aynı zamanda sabır, emek ve kararlılık isteyen bir süreç olmuştu. Patronların işten atma tehdidi altında sendikal hakların sermayenin elinden alınması bugün içinde gerekli ve geçerli bir mücadele yoludur. Haklılığa dayalı bir meşruiyetten nasıl devasa bir direniş tarihinin yazıldığının incelenmesi gereklidir. Ve işçi hakları için mücadelede başarıya ulaşmanın baş koşulunun demokratik bir ortamın ve demokrasinin gerekli olduğu tarihin bize bıraktığı derstir. Kemal Türkler’i anlamak, onun devrimci mirasına sahip çıkmaktır.
*Halit Erdem - DİSK Türkiye Maden-İş Sendikası Eski Genel Sekreteri